Wydano na zlecenie

Dyrekcji Generalnej Lasów Państwowych

Warszawa 2015

© Centrum Informacyjne Lasów Państwowych

ul. Grójecka 127

02-124 Warszawa

tel.: (22) 185 53 53

faks: (22) 185 53 71

e-mail: cilp@cilp.lasy.gov.pl

www.lasy.gov.pl

Autorzy

Edward Marszałek – konteksty kulturowe

Marcin Scelina – opisy botaniczne i wskazówki hodowlane

Recenzja

Dr inż. Wojciech Gil

Redakcja

Wawrzyniec Milewski

Zdjęcia

Jacek Bis (J.B.), Paweł Fabijański (P.F.), Wojciech Gil (W.G.), Władysław Kusiak (W.K.), Edward Marszałek (E.M.), Bartłomiej Peret (B.P.), Marcin Plaza (M.P.), Marcin Scelina (M.S.), Shutterstock.com

Ryciny

Otto Wilhelm Thomé: Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz (1885) – str. 11, 19, 37, 43, 55, 67, 73, 79, 85, 91, 97, 103

Johann Georg Sturm, Jacob Sturm: Deutschlands Flora in Abbildungen (1796) – str. 25, 31, 49

Gustav Hempel, Karl Wilhelm: Die Bäume und Sträucher des Waldes in botanischer und forstwirthschaftlicher Beziehung (1889) – str. 61

Zdjęcia na okładce

Wojciech Gil, Edward Marszałek, Shutterstock.com/ Kefca, Natalia Paklina, Radka 1

Projekt graficzny okładki i wnętrza

Paweł Kamiński

Korekta

Elżbieta Kijewska

ISBN 978-83-63895-33-4

Skład wersji elektronicznej
Marcin Kapusta

konwersja.virtualo.pl

Spis treści

Wstęp

Bez czarny (Sambucus nigra L.)

Cis pospolity (Taxus baccata L.)

Dereń świdwa (Cornus sanguinea L.)

Głóg jednoszyjkowy (Crataegus monogyna Jacq.)

Jałowiec pospolity (Juniperus communis L.)

Jarząb pospolity (Sorbus aucuparia L.)

Kalina koralowa (Viburnum opulus L.)

Kłokoczka południowa (Staphylea pinnata L.)

Kosodrzewina (Pinus mugo Turra)

Kruszyna pospolita (Frangula alnus Mill.)

Leszczyna pospolita (Corylus avellana L.)

Róża dzika (Rosa canina L.)

Śliwa tarnina (Prunus spinosa L.)

Trzmielina pospolita (Euonymus europaeus L.)

Wawrzynek wilczełyko (Daphne mezereum L.)

Żarnowiec miotlasty (Cytisus scoparius L.)

Zamiast zakończenia

Wstęp

Zakrzewiony krajobraz okolic Stężnicy w Bieszczadach

M.S.

Zastanawiając się nad książką, która popularyzowałaby sadzenie krzewów, miałem przede wszystkim na myśli „krzewienie krzewów” rodzimego pochodzenia, nasze bowiem ogródki, ogrody i działki są pełne gatunków egzotycznych, uwodzących najczęściej swoją iglastą, dającą się formować sylwetką. Niestety, coraz rzadziej spotyka się w sąsiedztwie domów i na działkach rekreacyjnych rodzime krzewy – nawet sama ich znajomość zaczyna być wśród rodaków wielką rzadkością. Czas zatem zatrzymać nasz pęd ku cudzoziemszczyźnie, tym bardziej że ma to również swój praktyczny wymiar…

W treści książki duży nacisk położyłem na zagadnienia kulturowe, żeby uświadomić Czytelnikowi znaczenie krzewów dla całych pokoleń. Zachęcam w niej też do tworzenia przydomowych i przyszkolnych kolekcji rodzimych gatunków. Na pewno pomogą w tym opisy botaniczne i wskazówki hodowlane leśniczego Marcina Sceliny z Bieszczadów, zapalonego botanika, który podzielił się z Czytelnikami swą rozległą, praktyczną wiedzą o polskich krzewach.

Krzewy przez całe stulecia miały nie tylko praktyczne, ale i magiczne znaczenie dla ludzi, dzięki czemu swoją obecność w kulturze zaznaczyły bardzo mocno. Wystarczy przypomnieć o głogach „patronujących” zwaśnionym małżeństwom – zwyczaj nieurządzania wesel w maju, w okresie kwitnienia głogów, przetrwał do naszych czasów. Zupełnie inną rolę miała kalina, „czarująca” kochanków i obdarzająca powabnymi koralami. Dzika róża w świecie magii odpowiadała za pomyślność alchemików, wolnomularzy i różokrzyżowców. Była też kwiatem Afrodyty, zdobiła najsłynniejsze ogrody starożytnej Persji i antycznego Rzymu. Dała nazwę kolorowi różowemu, choć trudno chyba określić, jak on naprawdę wygląda, gdyż różane płatki mają pełną paletę barw. Trzeba oddać sprawiedliwość śliwie tarninie broniącej przed wszelkim złem. Gałązki jej drewna, spalone w sobótkową noc, miały odpędzać czary i smoki przez cały rok, a szpalery krzewów porastające miedze śródpolne – chronić przed złympowietrzem. Godzi się też wspomnieć o żarnowcu miotlastym, dającym surowiec na miotły do wypędzania czarownic, ale postrzeganym również jako przyrodniczy symbol słońca i niedzieli. Magiczne właściwości ma też bez czarny. W kulturze ludowej uważano jego obecność przy domu za niezbędną, wykarczowanie zaś miało zwiastować rychłą śmierć kogoś z domowników. Najbardziej chyba jednak wrosła w naszą kulturę duchową kłokoczka południowa. W Karpatach panował przesąd, jakoby nasiona kłokoczki ułatwiały rozpoznawanie czarownic i chroniły przed ich wpływem, kwiaty zaśmiały zjednywać miłość osoby ukochanej. O jarzębinach i leszczynach śpiewano niegdyś piosenki, opiewali je też najwięksi polscy poeci. Sam Adam Mickiewicz w „Panu Tadeuszu” poświęcił im sporo uwagi:

…Czeremchy oplatane dzikich chmielów wieńcem,

Jarzębiny ze świeżym pasterskim rumieńcem,

Leszczyna, jak menada z zielonemi berły,

Ubranemi, jak w grona, w orzechowe perły;

A niżej dziatwa leśna: głóg w objęciu kalin,

Ożyna czarne usta tuląca do malin.

Drzewa i krzewy wzięły się za ręce,

Jak do tańca stające panny i młodzieńce…

Leopold Staff z kolei wynosił na piedestał głóg i tarninę:

Krzewy w Nadgoplańskim Parku Tysiąclecia

P.F.

Wieczny spoczynek zmarłym!… Niech wspomina

Tych, co cierpieli, ten głóg i tarnina…

Czarny charakter bzu czarnego opisywał w swych utworach Jerzy Harasymowicz. Z kolei Jan Kasprowicz opiewał zalety „Krzaku dzikiej róży w Ciemnych Smreczynach”, a Konstanty Ildefons Gałczyński proponował „Za dzikiej róży zapachem iść…”. Nasza literatura bogata jest w takie nawiązania, o czym przypomnę przy każdym z omawianych gatunków. Pomyślmy: o ileż ubożsi bylibyśmy duchowo, gdyby nie polskie krzewy…

Książka zwraca uwagę na zdrowotne aspekty krzewów, których kwiaty i owoce zawsze były cenione w ludowej medycynie. Żadna zielarka nie mogła się obejść bez ingrediencji z bzu czarnego, kaliny, głogu czy tarniny. Na przykład wyciągi z głogu stosowano w leczeniu zaburzeń pracy serca i do sporządzania domowych środków uspokajających, a zapach wydzielany przez jego kwiaty do dziś jest uważany za jeden z silniejszych afrodyzjaków, znany nam od najdawniejszych czasów. Też na zdrowie! Z kolei odwary i napary z bzu czarnego używano przy przeziębieniach jako środek napotny, wykrztuśny i przeciwgorączkowy. Płukanie gardła odwarem z bziny miało przywracać głos. Dziś bez czarny zalecany też jest jako nieszkodliwy środek… odchudzający. Wciąż niedoceniane są owoce dzikiej róży – najbogatsze źródło witamin, w tym dobrze przyswajalnej witaminy C, której ten krzew zawiera wielokrotnie więcej niż cytryna. Kalina, a właściwie kora tego krzewu, była niegdyś skutecznym lekiem na kobiece przypadłości, pomagała na skurcze łydek i leczyła nadciśnienie tętnicze. Kwiaty i owoce śliwy tarniny były uznawane za nieodzowne przy leczeniu schorzeń przewodu pokarmowego, służąc do łagodnego przeczyszczania organizmu. Cenione były też owoce i kora kruszyny, które mają właściwość pobudzania wątroby do wzmożonej produkcji żółci, zabijają bakterie i pasożyty przewodu pokarmowego, leczą paradontozę i… wszawicę. Od wieków podkreślano bakteriobójcze właściwości jałowca, używając jego drewna do wędzenia wędlin czy okadzania wnętrza chat. Owoce jałowca, stosowane jako przyprawa, ułatwiają trawienie mięs. Praktykowano niegdyś sadzenie tego krzewu przed oknami domów, by się złe powietrze do izby nie pchało. I pomyśleć, że to wszystko możemy mieć u siebie na działce czy w ogródku.

Krzewy przydrożne, ożywiające krajobraz

E.M.

Nie można pominąć biocenotycznej funkcji krzewów – rola niskiej roślinności w lesie i w naszym otoczeniu nie ustępuje znaczeniu, które przypisujemy drzewom. Również retencyjne zdolności lasu zależą m.in. od bogactwa podszytu. To głównie krzewy zatrzymują wilgoć w leśnym podłożu.

Słabo doceniana jest rola krzewów jako „ptasiej stołówki”, najbardziej naturalnej i najchętniej odwiedzanej. Musimy sobie uświadomić, że zamiast kupować niepewnej jakości karmę zimową dla ptaków w sieciowych supermarketach, wystarczy posadzić na obrzeżach lasu czy przy domu rodzime krzewy owocujące.

No i jeszcze rzecz niemal zupełnie pomijana: miododajność krzewów. Mało kto zauważa, że orientalne iglaki są zupełnie bezużyteczne dla naszej pszczoły miodnej, podczas gdy kwitnące leszczyny, głogi, tarniny czy kłokoczki przez długi czas dają pszczołom znakomity pożytek.

Na koniec warto też zasygnalizować aspekt prawny „krzewnego” wątku. Często sadzimy drzewa i pieczołowicie o nie dbamy pod blokiem, na działce warzywnej czy w małym przydomowym ogródku. Już po kilku latach pojawia się problem: co zrobić, gdy drzewko przerasta nasze wcześniejsze wyobrażenia o nim i zachodzi potrzeba jego usunięcia. Prawo jest dość bezwzględne, nie dopuszcza bowiem swobodnej wycinki drzew, które mają więcej niż 10 lat. Zupełnie inaczej sprawa ma się z krzewami, które nie rosną tak wielkie jak drzewa. Nawet ich ewentualne usunięcie nie jest obwarowane tyloma restrykcjami. Jeśli już zachodzi konieczność pozbycia się krzewów, to sama opłata nie jest tak dotkliwa jak w przypadku drzew. Choćby z tego praktycznego powodu warto je propagować, zwłaszcza krzewy rodzime, wrośnięte już w nasz krajobraz, a jednocześnie odporniejsze na warunki klimatyczne niż efemerydy z południowych krain.

Kwitnące krzewy na Podlasiu

P.F.

Kiedy już choć część egzotów zastąpimy gatunkami rodzimymi, będziemy mogli z pożytkiem je wykorzystać nie tylko do celów dekoracyjnych. Nie każdy pewnie wie, że najbardziej ekskluzywne nalewki robimy właśnie z owoców krzewów derenia, dzikiej róży, głogu, jarzębiny, tarniny… To też argument, żeby starać się o przywrócenie polskich krzewów do rodzimego krajobrazu.

Powrót do rodzimych gatunków w naszych ogrodach nie będzie łatwy, gdyż moda na cudzoziemszczyznę zagościła u nas na dobre. Trudno dziś nawet w niektórych sklepach ogrodniczych kupić sadzonkę krzewu krajowego; jeśli już, to zazwyczaj będą to odmiany lub formy hodowlane. A zapotrzebowanie na nie będzie rosło w miarę… krzewienia wiedzy o użyteczności rodzimych krzewów. Może warto by więc wprowadzić modę na obdarowywanie się sadzonkami krzewów zamiast kwiatów? Na przykład zakochanej parze, na walentynki czy w Święto Polskiej Niezapominajki, podarować sadzonkę kaliny, a małżeństwu, o którym wiemy, że przeżywa kryzys, przynieść w rocznicę ślubu krzew głogu. Ludziom silnej wiary wręczyć doniczkę z kłokoczką, osobom o słabej woli – sadzonkę trzmieliny. Artystyczna dusza ucieszy się z jałowca, a dla każdego, kto ceni to, co polskie, miłym prezentem będą kruszyna, dereń i szakłak…

Może to być zupełnie dobry pomysł nie tylko na „krzewienie krzewów”, ale i wiedzy przyrodniczej w naszym społeczeństwie.

Edward Marszałek

Wrzesień 2015 r.

Okazały krzew bzu czarnego

W.G.

Bez czarny (Sambucus nigra L.)

Uznawany od wieków za jedną z najważniejszych roślin leczniczych, swą łacińską nazwę Sambucus wywodzi od starogreckiego słowa sambuke, oznaczającego instrument podobny do małej harfy, wyrabiany właśnie z drewna bzu czarnego. Puste w środku gałązki krzewu służyły także do wyrobu fletów i fujarek. Na naszych ziemiach nazywany był czarnym bzem, bzem lekarskim, dzikim, pospolitym, aptekarskim. Miał też ludowe nazwy regionalne: bez biały, bzina, buzina, bzowina, habza, hyćka, hyczka, holender i gołębia pokrzywa.

W tradycji ludowej, z drewna bzu czarnego miały być zrobione kołyska Jezusa i krzyż, który Chrystus musiał nieść na swych ramionach. Pod krzewem bzu odpoczywała też Święta Rodzina podczas ucieczki do Egiptu.

Wnętrze gałązek bzu wypełnia biały, gąbczasty rdzeń, wiosną miękki i elastyczny, twardniejący podczas suszenia. W grubszych gałęziach miękki rdzeń niemal zanika. Drewno bzu czarnego zaliczane jest do twardego i niegdyś było bardzo cenione w tokarstwie.

Nalewka z kwiatów bzu czarnego

Przygotować:

– około 40–50 baldachów kwiatowych bzu,

– dwie cytryny,

– pół kilo cukru,

– 1 l spirytusu,

– 1 l wody,

– szczyptę korzenia arcydzięgla.

Zebrane po deszczu, ale osuszone baldachy kwiatowe wkładamy do wyparzonego słoja, przekładając je plasterkami z dobrze umytych i pozbawionych pestek cytryn. Gotujemy syrop z cukru i wody. Studzimy i zalewamy nim kwiaty, przykrywamy gazą i stawiamy w nasłonecznionym miejscu, sprawdzając, czy sok nie fermentuje. Zawartość można mieszać drewnianą łyżką. Po upływie co najmniej tygodnia zlewamy sok do garnka przez sitko wyłożone gazą, po czym łączymy go ze spirytusem, dodajemy korzeń arcydzięgla i odstawiamy na miesiąc. Co pewien czas wstrząsamy butelką. Po 2–3 tygodniach sklarowaną nalewkę zlewamy znad osadu i wystawiamy się na miesięczne, cierpliwe oczekiwanie na dojrzałość trunku.

Bez czarny uznawany jest za najlepszy naturalny medykament zwalczający objawy różnych dolegliwości

Shutterstock/ fotoknips

Wielką czcią otaczali bez czarny starożytni Germanie – składali mu nawet ofiary z chleba, mleka i piwa. W ich języku nosił nazwę holunder, co przywodzi na myśl starogermańską boginię Holdę, matkę bogów. To patronka ludzi i roślin – przyjazna, łagodna, pomocna, mądra i bardzo oddana swym podopiecznym. Była czczona jako opiekunka domowego ogniska, a ofiary składano jej pod krzewem bzu czarnego. Potrafiła też bzem leczyć ludzkie choroby.

W Germanii ścinanie lub uszkadzanie czarnego bzu było zakazane pod groźbą okrutnej kary, klątwy skutkującej ciężką chorobą lub nawet śmiercią. Jeszcze w późnym średniowieczu ludzie planujący ściąć czarny bez prosili wcześniej krzew o wybaczenie. Na Śląsku stary zwyczaj nakazywał, by przed odłamaniem gałązki krzewu złożyć dłonie jak do modlitwy, uklęknąć przed rośliną i przeprosić ją słowami: Pani bzowino, daj mi trochę swego drzewa, a ja ci dam trochę mego, gdy w lesie wyrośnie. Tylko osoby kalekie, wdowy i sieroty mogły ścinać dziki bez, nie obawiając się konsekwencji.

Wśród prasłowiańskich narodów kultywowano też zwyczaj składania ofiar z jadła i napojów mieszkającemu wśród korzeni czarnego bzu Puszkaitisowi, bogowi ziemi, w celu uzyskania jego przychylności. Uważano ponadto, że korzeń bzu wygotowany w winie jest skuteczny w razie ukąszenia przez żmiję. Liście bzu przykładano na rany po pogryzieniu przez psa. Na Huculszczyźnie wierzono, że w krzewie habzy mieszka Dido, czyli dobry starzec, opiekun domowego obejścia. Z kolei Żydzi sadzili bez przed synagogami, uważając go za krzew przynoszący błogosławieństwo.

Hipokrates, grecki medyk (460–377 r. p.n.e.), traktował czarny bez jako rodzaj podręcznej apteczki. W swych dziełach opisał lecznicze działanie wszystkich elementów krzewu, zalecając je jako środki na przeczyszczenie, moczopędne i uśmierzające ból, zwłaszcza u kobiet ze schorzeniami ginekologicznymi. Dokładne receptury sporządzania medykamentów z tego krzewu podał przyrodnik i lekarz wojskowy Pedanios Dioskurides (ok. 50 r. n.e.) w swoim pięciotomowym dziele „Materia Medica”, poświęconym leczniczemu działaniu roślin. Pozostałości po czarnym bzie znaleziono m.in. w rzymskich tłoczniach, co potwierdza, że w samym Rzymie używano go jako środka spożywczego, rośliny leczniczej i barwnika. Bogate Rzymianki farbowały sobie nim włosy, Egipcjanie zaś stosowali jako środek odstraszający owady.

Również filozof i teolog Tomasz z Akwinu (ok. 1225–1274 r.) w swoich „Komentarzach do dzieł pseudo-arystotelesowych” wspomina, że kora bzu czarnego odzierana od góry do dołu jest leczniczym środkiem wywołującym wymioty, odzierana zaś od dołu do góry, nabiera właściwości przeczyszczających.

Julian Tuwim
Rwanie bzu
(fragment)

Narwali bzu, naszarpali,

Nadarli go, natargali,

Nanieśli świeżego, mokrego,

Białego i tego bzowego.

Liści tam – rwetes, olśnienie,

Kwiecia – gąszcz, zatrzęsienie,

Pachnie kropliste po uszy

I ptak się wśród zawieruszył.

Kwiatostany bzu czarnego, usmażone w cieście naleśnikowym, są uważane za wielki przysmak

Shutterstock/ Fineart1

Drugim rodzimym bzem jest bez koralowy (Sambucus racemosa L.).

Podobnie jak jego „czarny brat”, on również występuje w całej Polsce, ale częściej można go spotkać w górach. Ma mniejsze wymagania co do żyzności gleb, dlatego częściej występuje w reglu górnym, zwłaszcza w przerzedzonych świerczynach. Dorasta średnio do dwóch metrów wysokości. Od bzu czarnego różni się wielkością liści i barwą pędów, rdzeń zaś jest pomarańczowobrązowy. Kwitnie w kwietniu i maju drobnymi, żółtymi kwiatami zebranymi w grona. Owoce dojrzewają w czerwcu i lipcu, przebarwiając się na czerwono. Są trujące!

Filip Kobierzycki w 1809 r. pisał: …ani gospodarze, ani też rękodzielnicy z tego bzu pożytku nie mają.

Inny gatunek – dziki bez hebd (Sambucus ebulus L.), zwany też bzowiną hebd – ma bardzo trujące owoce.

Owoce bzu koralowego

E.M.

Dziki bez hebd

E.M.

Bez czarny był w centrum uwagi niemieckich badaczy w okresie renesansu. Specyfiki wytworzone z owoców polecano na oczyszczenie krwi u osób starszych. Już wtedy w Europie nazywano ten krzew „chłopską apteczką” lub „apteczką Pana Boga”, a napar z jego kwiatów uważano za cudowny wręcz lek na wiele przypadłości. Stosowany był jako środek napotny, oczyszczający krew, przeciwskurczowy i przeciwwzdęciowy. Przy ostrym bólu przykładano do chorego miejsca rozgrzany woreczek płócienny, napełniony kwiatami czarnego bzu.

Dziś bez czarny uznawany jest za najlepszy naturalny medykament zwalczający objawy przeziębienia. Ma również działanie uspokajające i uśmierzające bóle głowy, zębów czy uszu.

Niewiele jest rodzimych krzewów tak chętnie wykorzystywanych przez kucharzy. W starych księgach sporo jest dawnych przepisów na kompoty z owoców czarnego bzu. To bogaty w witaminy napój o działaniu leczniczym i wzmacniającym. Niegdyś też robiono na gorąco sok z czarnego bzu z cytryną. Popijany szybko małymi łykami, pomagał się rozgrzać w zimne dni. Latem natomiast żniwiarze smakowali lemoniadę z czarnego bzu, ponoć skutecznie gaszącą pragnienie w upały. Kwiatostany tego krzewu, usmażone w cieście naleśnikowym, są do dziś uważane za wielki przysmak, podobnie jak nalewki na świeżych kwiatach. Doskonałe jest też wino z kwiatów i owoców. Nasiona krzewu chętnie zjadane są przez ptaki.

Henryk Sienkiewicz

Z Potopu:

Nie kodź do lasu czypać bzu
I nie wierz kłopcu jako psu!
Bo każdy kłopiec ma w sobie jad!
Kiedy cię kocha, powiedz mu: at!

Uwaga!

Sok z owoców bzu czarnego pozostawia dość trwałe, czarne plamy na skórze, warto więc przy zbiorze założyć rękawiczki.

Shutterstock/ Sandra van der Steen

Z uwagi na wielkie zdolności adaptacyjne bzu czarnego uważa się go za bardzo pożyteczną roślinę w rekultywacji gruntów zdegradowanych. Doskonale radzi sobie w szczelinach skalnych, w wąskich przesmykach między ogrodzeniami, a nawet na hałdach kopalnianych. Był jednym z nielicznych krzewów, które dobrze się czuły na gruzach zburzonej przez okupanta Warszawy. Bardzo odporny na zanieczyszczenia przemysłowe: kwasy, pyły i sadze.

Uszak bzowy

(Auricularia auricula-judae [Bull.] Quél.)

Zwany bywa uszakiem judaszowym, uchem Judasza lub uchem bzowym. To grzyb rosnący głównie na drewnie bzu czarnego, choć zasiedla również drewno innych gatunków, zwłaszcza liściastych. Z uwagi na powszechność występowania można go nazwać „obywatelem świata”. Ciekawostką jest, że owocniki uszaka pojawiają się nawet zimą. Mimo że niemal bezsmakowy, ceniony jest bardzo w kuchniach chińskiej i japońskiej. W Azji stosowany jest też w lecznictwie jako środek na hemoroidy.

Uszak bzowy na drewnie bzu czarnego

E.M.

Owoce bzu czarnego

Shutterstock/ emberiza

Nalewka z owoców bzu czarnego

Przygotować:

– 1 kg dojrzałych owoców bzu czarnego,

– 1 l spirytusu,

– syrop cukrowy
(25 dag cukru na pół litra wody).

Świeże, dojrzałe owoce po opłukaniu zalane spirytusem, trzymać przez miesiąc w cieple i w cieniu. Następnie dolać syrop cukrowy i odstawić do sklarowania. Zlać po miesiącu do butelek, które powinny leżakować przez pół roku. Nasza cierpliwość będzie nagrodzona doskonałym smakiem i bezcennymi właściwościami nalewki, pomaga ona bowiem w mroźną zimę leczyć przeziębienia, działa napotnie i uśmierza gorączkę. Doskonała jest też wiosną – oczyszcza organizm, działa moczopędnie, dając szansę pozbycia się toksyn.

Okiem botanika

Bez czarny występuje bardzo pospolicie w całym kraju, zwłaszcza w lasach wilgotnych, wzdłuż brzegów rzek, potrafi jednak rosnąć również w reglu górnym. Rośnie w całej Europie i Azji Mniejszej, sięga na stoki Kaukazu, spotykany jest również w zachodniej części Syberii. Najlepiej czuje się w olsach i łęgach, gdzie gleba zasobna w azot i wapń pozwala mu osiągać wysokość nawet 10 m i przybierać formę drzewiastą. Zazwyczaj jednak dorasta do wysokości 5 m. Bujnie rozwija się w lukach drzewostanu i w okrajkach. Zarówno liście, jak i drewno wydzielają w okresie wegetacyjnym dość intensywny, niezbyt przyjemny zapach. Jest elementem tzw. krzewiastego zespołu regeneracyjnego lasów oraz związanych z działalnością człowieka zbiorowisk ruderalnych. Z tego też względu w Bieszczadach szczególnie bujne okazy spotykamy na terenach nieistniejących już wsi, gdzie opanowały chałupiska oraz współtworzą krzewiastą gęstwinę porolnych olszyn.

Dożywa przeciętnie 25 lat. Pędy ma szare z dużymi przetchlinkami i naprzeciwlegle ustawionymi pąkami. Po ich przełamaniu ukazuje się stosunkowo gruby, biały rdzeń. Liście ma nieparzysto-pierzastozłożone, składające się z 5, rzadziej 3 lub 7 listków o piłkowanym brzegu. Młode pędy i liście po roztarciu mają nieprzyjemny zapach.

Bez czarny w krajobrazie wiejskim

Shutterstock/ Eder

Drobne kwiaty, białe lub kremowe, są zebrane w duże szczytowe podbaldachy. Przyglądając się im dokładnie, zauważymy 5 płatków, 5 pręcików i 1 słupek. Kwiaty swym zapachem wabią zapylające je owady. Również człowiek wykorzystuje aromat kwiatów bzu do wyrobu syropów, nalewek, słodyczy i wypieków.

Początek kwitnięcia bzu czarnego uznawany jest za fenologiczny początek lata. Owocem jest czarnofioletowy, połyskujący, wielonasienny pestkowiec o średnicy 6–8 mm. Nie w pełni dojrzałe owoce są trujące.

Dość powszechnie (chociaż całkowicie mylnie) bzem nazywany jest pospolicie u nas uprawiany lilak. Należy pamiętać, że są to krzewy niespokrewnione ze sobą – lilak należy do rodziny oliwkowatych, a bez – do przewiertniowatych lub, według nowszej systematyki, do piżmaczkowatych.

Wskazówki hodowlane

Bez czarny, gatunek azoto- i wapieniolubny, przywiązany jest do żyznego podłoża. Lubi gleby świeże lub wilgotne. W uprawie jest całkowicie bezproblemowy. Żeby obficie kwitł i obradzał, należy go posadzić w pełnym słońcu lub co najwyżej w półcieniu. Daje się rozmnażać z nasion lub przez ukorzenianie zdrewniałych sadzonek wiosną lub zielonych wczesnym latem. Bardzo powszechnie występuje w różnych typach lasu i w zaroślach, przesadzenie więc do ogrodu jednej lub kilku małych samosiewek nie będzie żadnym uszczerbkiem dla przyrody.

Coraz częściej można spotkać plantacje czarnego bzu, uprawiany jest bowiem dla kwiatów i owoców. W ogrodzie najlepiej będzie mu przy ogrodzeniu lub przy zabudowaniach. Z czasem lubi się rozrastać i zajmować sporo przestrzeni. Aby więc zachować walory dekoracyjne krzewu, należy przycinać starsze pędy, które charakteryzują się mniejszą żywotnością. Po przycięciu wykształca mocne pędy odroślowe. Często w wielu ogrodach pojawia się sam, przyniesiony przez ptaki odżywiające się jego owocami.

Kwiatostan bzu czarnego

E.M.

Owoce bzu czarnego

E.M.

Niby-jagody cisu z czerwoną osnówką

Shutterstock/ Kefca

Cis pospolity (Taxus baccata L.)

Dla wielu Polaków cis pospolity jest symbolem ochrony gatunkowej roślin, tak jak żubr symbolem ochrony gatunkowej zwierząt. Jest rzeczywiście drzewem rzadko spotykanym w naszych lasach; bardzo często przyjmuje formę krzewiastą i w takiej właśnie postaci jest znany z parków, skwerów czy przydomowych ogródków.

Mimo że cis należy do gatunków iglastych i wiecznie zielonych, bardzo się różni od popularnych jodeł i świerków. Przede wszystkim jest gatunkiem dwupiennym, co oznacza, że na jednym osobniku mogą pojawić się wyłącznie żeńskie albo wyłącznie męskie kwiaty. Każde drzewo ma więc własną płeć – jest „chłopcem” lub „dziewczynką”. Zdarzają się jednak wypadki obojnactwa, te jednak potwierdzają tylko powyższą regułę.

Igły cisa, zawierające trujący alkaloid – taksynę, suszono niegdyś i wykorzystywano do zatruwania grotów strzał oraz łowienia ryb.

Drewno cisa ma wysokie walory techniczne. Jest twarde, sprężyste, dobrze się obrabia, a przy tym jest bardzo trwałe i ładne. Od wieków było poszukiwane na wyroby galanteryjne, a także na sprężyste części broni (łuki, kusze), koła zębate, czółenka tkackie i osie do wozów, a nawet na sprzęty liturgiczne.

Cis znalazł swe miejsce w mitologii germańskiej i celtyckiej. Wierzono, że chroni przed śmiercią i złymi duchami, wycinanie zaś go i spalanie miało przynosić nieszczęście. Używano więc drewna cisowego jedynie do rozpalania rytualnych ognisk. Wiele celtyckich plemion obierało cis za totem, dlatego uszkodzenie przez obcych świętego cisa oznaczało swoisty casus belli, czyli wypowiedzenie wojny. U Celtów cis był też sadzony w miejscach pochówków. Zwyczaj ten zachował się do naszych czasów w dawnych krajach celtyckich, takich jak Irlandia, Szkocja, Walia, Bretania. Upowszechnił się też wśród wyznawców chrześcijaństwa – cis w formie drzewa lub krzewu cmentarnego zaczął się pojawiać przy grobach w towarzystwie bluszczu i barwinka – roślinnych symboli życia wiecznego.

Juliusz Cezar w swych „Commentarii de bello Gallico” wspomina, że Catuvolcus, wódz Eburonów, wobliczu klęski z rąk Rzymian, odebrał sobie życie, wypijając wino z kubka wykonanego z drewna cisowego. Tę właściwość drewna można było – jak uważano – zneutralizować, nabijając nań miedziane gwoździe. W pismach Pliniusza znaleźć można przestrogę, jakoby samo siedzenie pod koroną drzewa groziło śmiercią. Z kolei Plutarch twierdził, że od dymu płonącego drewna cisowego giną koty.

Cis rośnie wolno, rocznie przyrastając na grubość zaledwie od pół do jednego milimetra. Potrafi jednak dożyć sędziwego wieku. W Wielkiej Brytanii znajduje się egzemplarz, którego wiek oceniany jest na 2–3 tysiące lat. Jego obwód na wysokości 1,5 m wynosi 1580 cm! Najgrubszy i najstarszy cis w Polsce rośnie w Henrykowie Lubańskim. Ma 520 cm obwodu i liczy sobie 1250 lat.

Cis pospolity jest rośliną reliktową, pochodzącą z okresu trzeciorzędu. Jej dzisiejszy zasięg jest szczątkowy, dlatego znajduje się na liście gatunków chronionych. Regres cisa zauważono już w średniowieczu. W 1425 r. Władysław Jagiełło wprowadził całkowity zakaz jego wycinania. Nie było to podyktowane chęcią zachowania gatunku, lecz miało na celu jedynie zapobieżenie masowej wyprzedaży tego strategicznego surowca Krzyżakom (na początku XV w. szpiedzy Zakonu penetrowali Polskę w poszukiwaniu drewna cisowego). Zakaz ten w oryginale brzmiał następująco: Jeśliby kto wszedłszy w las, drzewa które znajdują się być wielkiej ceny, jako jest cis albo im podobne, podrąbał, tedy może być przez pana albo dziedzica pojman, a na rąkojemstwo tym, którzy oń prosić będą, ma być dan.

Cis na rycinie z roku 1591

Matthias de l'Obel

Cis był przez wieki chroniony królewskim zakazem i być może dzięki temu przetrwał do naszych czasów. Zawsze też darzyli go szczególnym sentymentem władcy i zarządcy lasów. Budził również zachwyt badaczy jako botaniczny relikt dawnych epok. Pięknie pisał o tym Władysław Spausta w numerze 11 „Sylwana” z 1893 r.:

Cis nasz obecny; to skamieniały lub tylko w szczupłych resztkach przeżyty epigon wielkiego niegdyś rodu, obraz wymierającego typu, żywa jeszcze pamiątka bardzo zamierzchłej przeszłości. Coraz to duszniej mu na świecie, coraz mniej warunków istnienia wśród ogromnych zmian socyalno-ekonomicznych, odbijających się jaskrawo na szacie ziemi w kolei wieków.

W 1937 r. badacz cisów na Huculszczyźnie, dr Piotr Kontny, opierając się na dawnych księgach podatkowych, obliczył, że w ciągu ostatnich 200 lat wycięto aż 113 400 cisów. Gdyby nawet przyjąć minimalne założenia, to zweryfikowana liczba 37 800 wyciętych cisów wydaje się i tak zawrotna. Dla porównania: w całej Polsce na naturalnych stanowiskach rośnie dziś około 23 tys. drzew tego gatunku.

Cis miał dla Hucułów znaczenie rytualne. W odrzwiach każdego domu musiał znajdować się kołek cisowy strzegący przed złymi mocami. Mały cisowy kołek wbijano też w róg krowie tuż po pierwszym ocieleniu się. Miało ją to chronić przed wiedźmami i urokami. Trociny powstałe podczas przerzynki cisa zbierano i podawano jako lek bydłu. Odwar z cisa stosowano również przeciwko wściekliźnie. Huculi używali drewna cisowego w roli „gromochronu”, wierzyli ponadto, że z cisu były wykonane gwoździe w krzyżu Chrystusa. Na Łemkowszczyźnie, w rejonach występowania cisa, istniał zwyczaj karmienia bydła w noc wigilijną trzema łyżkami każdej potrawy ze stołu z obowiązkowo dołożoną gałązką „tesyny”.

Intensywne użytkowanie wolno rosnącego gatunku doprowadziło do jego wytępienia. Filip Kobierzycki już w 1809 r. ubolewał: O, gdybyśmy to drzewo mogli na północnych nachyleniach gór mieć namnożone, następujące pokolenia nasze nie potrzebowałyby od bezbożnych angielskich handlarzy na swoje meble przepłacać drzewo mahonii z Brazylii, mając tak piękną krajową cisinę. Cisina jest lekarstwem przeciw wściekliźnie, raszplując i trociny w ciasto mieszając, codzienne kilka razy po łutowi zażywać…

Uwaga!

Wszystkie części rośliny, z wyjątkiem czerwonej osnówki nasionka, są trujące!

Pod koniec XIX w. cis niemal zupełnie zniknął z niektórych rejonów naszych gór. Tam, gdzie pozostał, trzeba było podjąć skuteczne zabiegi ochronne w celu zachowania gatunku. Z takim apelem, opublikowanym już w 1893 r. na łamach „Sylwana”, zwracał się Władysław Spausta: Jeżeli kulturnej ludzkości zależy na przetrzymaniu i ochronie wymierających gatunków, jeżeli osobne ustawy czuwają nad utrzymaniem koziorożców, bobaków, żubrów, łosi itp., to równe pretensye może stawić i cis do przytrzymania go aż do ostatnich możliwych kresów, nim nieubłagane, a potężniejsze od człowieka prawa, nie wypiszą mu, i wśród tej opieki, godziny zatraty.

O licznym niegdyś występowaniu cisa świadczą w wielu miejscach tylko miejscowe nazwy geograficzne: Tyskowa, Cisowiec, Cisowe. Warto też wspomnieć, że kolor drewna tego gatunku dał nazwę maści konia cisawego, co utrwalono w popularnej niegdyś piosence żołnierskiej: …dadzą mi konika cisawego i ostrą szabelkę do boku mego.

Od 2014 r., zgodnie z rozporządzeniem Ministra Środowiska, cis podlega ochronie częściowej (wcześniej korzystał z ochrony ścisłej).

W Polsce utworzono 29 rezerwatów chroniących cisa, najwięcej, bo aż osiem, w województwie podkarpackim.

Okiem botanika

Cis pospolity należy do grupy gatunków osiągających w naszym kraju wschodnią granicę zasięgu. Przywiązany jest do obszarów o wilgotniejszym i łagodniejszym klimacie. Prawdopodobnie nigdy nie był zbyt pospolity, a jego ochrona sięga czasów średniowiecza. Na swoich naturalnych stanowiskach spotykany jest w różnych rodzajach lasów liściastych, rzadziej w borach sosnowych. W górach występuje w lasach jodłowo-bukowych regla dolnego, najwyżej sięga w Tatrach – do 1380 m n.p.m. W lasach tworzy drugie piętro. Od dawnych czasów był sadzony przy ludzkich osadach, dlatego niektóre stanowiska uznawane dziś za naturalne mogą być efektem działania człowieka.

W naturze zazwyczaj jest niewielkim, zimozielonym drzewem, rzadko przekraczającym 15 m wysokości. Okazy uprawiane pochodzą zazwyczaj z rozmnażania wegetatywnego i przyjmują pokrój krzewów. Jest długowieczny – według różnych opinii może dożywać 1500–3000 lat.

Kora cisa ma barwę brązowoczerwoną i łuszczy się cienkimi, zaokrąglonymi płatami; na młodych pędach jest zielona. Igły rozmieszczone są skrętolegle, na dolnych, poziomych gałązkach grzebieniasto, są płaskie, w dotyku miękkie, u nasady zwężone w ogonek. Od góry ciemnozielone, błyszczące, a od spodu jaśniejsze i matowe.

Cis jest rośliną dwupienną, kwitnie wczesną wiosną i podobnie jak inne nasze gatunki iglaste jest wiatropylny. Z każdego zapylonego kwiatu żeńskiego rozwija się jedno nasionko dojrzewające w sierpniu lub we wrześniu, otoczone kubkowatą, karminową i słodką w smaku osnówką. Cała roślina z wyjątkiem osnówki jest trująca.

Cis przyjmuje w lesie formę niskiego drzewa

M.P.

Wskazówki hodowlane

Cis pospolity, uprawiany od bardzo dawna i uznawany za gatunek wybitnie cienioznośny, wymaga – jak każda roślina – dostępu do światła; okazy rosnące w dobrych warunkach świetlnych mają ładniejszy pokrój i są gęstsze. W uprawie jest dość łatwy, choć w miejscach suchych i słonecznych może być narażony na uszkodzenia podczas mroźnych zim. Nie lubi również podłoża bardzo mokrego. Odpowiadają mu gleby obojętne lub zasadowe. Rośnie dość wolno i znosi silne przycinanie, dlatego znajdzie zastosowanie w każdym, nawet najmniejszym ogrodzie.

Cis może być wykorzystywany w założeniach naturalistycznych lub jako pojedynczy, krzewiasty lub drzewiasty okaz – im starszy, tym wartościowszy. Nadaje się do tworzenia strzyżonych żywopłotów, a nawet żywych, zielonych rzeźb. Najlepiej przycinać cisy na wiosnę, przed rozpoczęciem wegetacji, a powtarzać – aż do lata, jednak nie później niż do połowy sierpnia, by młode odrosty zdążyły zdrewnieć przed zimą. Przesadzać można nawet starsze okazy.

Kwiaty żeńskie cisa pospolitego

M.S.

Cis w rezerwacie Kretówki na Podkarpaciu

E.M.

Kwitnące krzewy derenia jadalnego – pozostałość po dawnym sadzie dworskim w Łopience (Bieszczady)

M.S.

Dereń świdwa (Cornus sanguinea L.)

Ten rodzimy gatunek zajmuje całą Europę, a na wschodzie sięga do wybrzeży Bajkału. Jest to krzew Ruski albo Podolski, pierwszey wielkości; korę a nieco kosmatą… – pisał ks. Krzysztof Kluk już w 1778 r.

Dojrzewające we wrześniu czarne owoce derenia świdwy zawierają po dwa nasionka niejadalne dla człowieka, ale lubiane przez ptaki. Mają one około 30% tłuszczu; niegdyś tłoczono z nich olej techniczny. Uważano też, że we wnętrzu nasionka znajduje się „zielone mięso”.

Drewno derenia ma bardzo cenne właściwości techniczne: jest jednorodne pod względem budowy, twarde, niełupliwe, a przy tym giętkie. Szechterze używają je na stemple do strzelby, młynarze do młynów i innych maszyn na ciwie. Młode pręty wydają dobre obrączki, dobre i cybuchy do lulek oraz laski, lecz nie do bicia, ale do spierania się – pisał w 1809 r. Filip Kobierzycki w dziele „Umiejętność lasowa, czyli pięcioksiąg dla właścicieli lasów i ich leśniczych, czyli powszechna teoretyczno-praktycznych wszystkich lasowych umiejętności praktyka”. Z dereniny robiono też mocne szczebliny do drabin. Od wieków był używany do stabilizowania gruntów na skarpach, potrafi się bowiem mocno krzewić po przycięciu.

Wielką popularność zdobył u nas dereń jadalny (C. mas L.), zwany również dereniem właściwym. Jego ojczyzną jest Azja Mniejsza i Europa Południowo-Wschodnia. Może osiągać pokrój drzewa, rosnąc do 10 m wysokości. Dość częsty w ogrodach i parkach. Ma kwiaty miododajne, owoce zaś jadalne, zbierane najczęściej po dojrzeniu, a nawet po pierwszych przymrozkach. Bardzo popularne jako surowiec na nalewki.

Dereń jadalny jest tradycyjnie użytkowany w Europie Środkowej i Południowo-Wschodniej, a także w Azji Południowo-Zachodniej. Jego owoce spożywane są na surowo lub przerabiane na dżemy czy galaretki. Na Zakaukaziu istnieje tradycja suszenia owoców, które – zmielone na proszek – używane są do przyprawiania mięs i sosów; nadają im kwaśny smak. W Albanii i Armenii produkuje się z derenia wysokoprocentowy alkohol, a w krajach muzułmańskich, takich jak Turcja i Iran, solone owoce używane są w roli przekąsek.

Owoce derenia jadalnego, kształtem przypominające oliwki

W.G.

Dereń jadalny zawitał na teren Polski w XIX w. jako krzew parkowy. Wiele starych okazów można jeszcze spotkać w zdziczałych założeniach parków podworskich. Robiono z niego tradycyjne przetwory i nalewki, zasolone zaś owoce zastępowały w kuchniach dworskich oliwki. Bywało też, że nieuczciwi kupcy fałszowali prawdziwe oliwki, zastępując je dereniem, zwłaszcza że w smaku owoce te są do siebie podobne.

Co ciekawe, dereń kiszony podkarpacki w lutym 2008 r. wpisany został na listę produktów tradycyjnych Ministerstwa Rolnictwa. Stało się to na wniosek Arboretum w Bolestraszycach, gdzie przetrwała tradycja przerabiania tych owoców na różne cele. W uzasadnieniu tego wniosku znalazły się spisane relacje Olgi Hodorowskiej (ur. w 1916 r.), która zapamiętała, jak kuchnia dworu konserwowała owoce pochodzące z dworskich sadów i krzewów szlachetnych rosnących poza nimi. Niedojrzałe owoce derenia kiszono w beczkach jak ogórki, zalewając soloną wodą. Kiedy ukisły, odcedzano i zalewano oliwą z ziołami. Kiszony dereń dodawano do sosów, które przyrządzano do pieczonego mięsa podawanego na pańskie stoły.

Informacje o dereniu kiszonym od dawna znajdują się w literaturze fachowej. Wspomniany już Filip Kobierzycki pisał: Owoce, nim dościgną, to jest, gdy zielone są, nalewają się słoną wodą, a gdy na miętko odgotowane zostaną, nalewają się oliwą, a na ten czas od oliwek z trudnością rozróżniane być mogą. Dojrzałe zaś bywają na konfiturę w cukrze smażone. Surowo używane być mogą.

Tradycje produkcji „polskich oliwek” kultywowano w kuchni dworskiej zwłaszcza w Małopolsce Wschodniej i na Kresach. Dereń był tam uprawiany jako krzew owocowy w niemal każdym dworskim ogrodzie. Dowodem na to są do dziś istniejące stare okazy tego gatunku spotykane w zabytkowych ogrodach. Dwa stuletnie derenie rosną i corocznie bardzo obficie owocują w Arboretum i Zakładzie Fizjografii w Bolestraszycach k. Przemyśla. Panują tu bardzo dobre dla ich uprawy warunki glebowo-klimatyczne. W całym arboretum rośnie około trzech tysięcy tych krzewów, dających rocznie ponad dwie tony owoców. Arboretum w Bolestraszycach jest polską stolicą derenia jadalnego. W 2003 r. odbył się tam po raz pierwszy „Festiwal derenia”, który wpisał się już do kalendarza imprez regionalnych. Od 2014 r. impreza ma charakter międzynarodowy.

W stanie dzikim spotykany też jest w Polsce dereń biały (Cornus alba L.), krzew pochodzący z Ameryki, uprawiany już w XVIII w. w ogrodach i parkach. Ma białe kwiaty i owoce.

Owoce derenia białego

E.M.

Dereniówka (dereniak)

Jedna z najbardziej popularnych i smakowitych nalewek, rarytas dostępny niegdyś w polskich dworach. Najprostszy przepis: jedną objętość umytych owoców, po nakłuciu ich igłą dla łatwości puszczania soku, zalać tą samą objętością alkoholu o stężeniu około 70%. W szczelnie zamkniętym naczyniu pozostawić na około… pół roku. Następnie zlać znad osadu, dodać kilka łyżek jasnego miodu, po wymieszaniu odstawić na miesiąc do sklarowania. Specyfik jest pomocny w leczeniu zaburzeń żołądka i jelit, a także przy przeziębieniach, anginie i grypie. Obniża ciśnienie krwi. Dla zdrowia pić po dwie łyżki dziennie między posiłkami.

Owoce derenia były też używane do produkcji wódek gatunkowych. Gdzie tego owocu dosyć, robią z niego napój znany pod nazwiskiem Dereniak – pisał Filip Kobierzycki w 1809 r.

Okiem botanika

Derenia świdwę spotykamy prawie w całym kraju. Nieco rzadszy jest na północy, w górach dochodzi do regla dolnego. Najczęściej rośnie w lasach łęgowych i zaroślach nad rzekami. Dogodne dla siebie warunki znajduje również w prześwietlonych, ciepłolubnych dąbrowach i grądach. W pasie wyżyn jest ważnym składnikiem ciepłolubnych zarośli.

Osiąga wysokość od 2 do 5 m. Jego młode pędy są sprężyste, zielonawe, ale gdy rozwijają się w pełnym nasłonecznieniu, przyjmują barwę krwistoczerwoną. Drewno ma zbite i twarde, co utrudnia łamanie gałęzi. Całobrzegie liście rozmieszczone są naprzeciwlegle i mają kształt szerokoeliptyczny; jesienią przebarwiają się na czerwono lub fioletowo. Czterokrotne, białe kwiaty zebrane są w podbaldachy umieszczone na końcach ulistnionych pędów. Kwitnie na przełomie wiosny i lata. Owocem jest kulisty pestkowiec w kolorze czarnym.

Owocujący krzew derenia świdwy

E.M.

W uprawie, a czasem jako zdziczały w miejscu starych ogrodów przydworskich lub sadów, spotykany jest u nas dereń jadalny. Jest to gatunek ciepłolubny – najbliższe nam naturalne stanowiska ma na Słowacji, gdzie rośnie w ciepłolubnych lasach i zaroślach na skałach wapiennych.

Największe stanowisko zdziczałych dereni jadalnych w Polsce znajduje się we wsi Łukowe w północno-zachodniej części Bieszczadów. Krzewy porastają tutaj stromą skarpę doliny Kalniczki. Wiekowym okazom derenia towarzyszą egzemplarze młode, pochodzące z samosiewu. Wspólnie z dereniami rosną graby oraz klon polny w odmianie korkowej. Całość sprawia dość naturalne wrażenie i przypomina najbliższe stanowiska ze Słowacji po południowej stronie Karpat.

Wskazówki hodowlane

Uprawa derenia świdwy jest bardzo prosta. To krzew w pełni odporny na mrozy i bez wymagań co do gleby. Aby w pełni docenić jego walory estetyczne, warto posadzić derenia w miejscu nasłonecznionym. Idealnie nadaje się do obsadzania ciepłych skarp. Stare krzewy z wiekiem rozrastają się dzięki odroślom korzeniowym. Rozmnażać go można przez odkłady lub siew nasion.

Przez długie lata w ogrodach był uprawiany głównie dereń jadalny. Teraz ten nieco zapomniany krzew powoli wraca do łask nie tylko ze względu na smaczne owoce, ale również ozdobne, żółte kwiaty pojawiające się na przedwiośniu, nim rozwiną się liście. Dobrze udaje się na glebach wapiennych, najlepiej, kiedy rośnie w pełnym słońcu.

Ze względu na krzyżowe zapylenie, aby krzewy obficie owocowały, zaleca się sadzić obok siebie co najmniej dwa okazy. Choć to roślina ciepłolubna, w naszym klimacie jest całkowicie odporna na mróz.

Dla ozdoby znacznie częściej od świdwy uprawiany jest u nas dereń biały, obcy dla naszej flory. Walory dekoracyjne obydwu gatunków są bardzo podobne.

Kwiatostan derenia świdwy

E.M.

Kwitnący dereń jadalny

M.S.

Owocujący krzew głogu jednoszyjkowego

E.M.

Głóg jednoszyjkowy (Crataegus monogyna Jacq.)

Owoce głogu w tradycyjnym użytkowaniu stanowiły pożywienie ludności wiejskiej, były nawet nazywane zajęczymi gruszkami, babimąką, ptasim chlebem i diabligruszką. Ksiądz Krzysztof Kluk w XVIII w. pisał, że żywią się nimi prości ludzie. Dopiero w XX w., gdy upowszechnienie cukru dało możliwości robienia przetworów, zaczęto z głogu wytwarzać wino i dżemy.

Owoce głogu były też wykorzystane w Ameryce przez Indian – na surowo lub suszone w postaci ubitych placuszków. Ciekawe, że na kanadyjskiej wyspie Manitoulin ratowały ludzi przed śmiercią głodową, pozostawały bowiem na krzewie aż do wiosny. Właśnie z tego powodu mieszkańców wyspy nazwano haweaters – zjadacze głogów.

Autor „Dzikiej kuchni”, prof. Łukasz Łuczaj, wyjaśnia, że z owoców głogu można przyrządzić pożywną papkę, przecierając je przez sito i oddzielając w ten sposób nasiona od miąższu. Papkę następnie suszy się i dodaje do mąki, sosów czy zup. Można podawać ją na surowo lub gotowaną. Młode owoce mają smak mdły i łagodny, dużo smaczniejsze są dobrze dojrzałe koloru czerwonego.

Shutterstock/ EMArts

Bliźniaczym gatunkiem jest głóg dwuszyjkowy (Crataegus laevigata [Poir.] DC.). Od swego jednoszyjkowego brata różni się pokrojem liści, które są odwrotnie jajowate, z dużymi przylistkami, do połowy długości całobrzegie, w górnej zaś części blaszki 3–5-klapowe. Cechą najpewniej wyróżniającą jest jednak liczba nasion: u jednoszyjkowego zawsze jedno nasionko, u dwuszyjkowego – 2–3 nasionka. Z uwagi na zdolność tworzenia mieszańców cechy między tymi gatunkami się przenikają. Owoce tego krzewu są nieco większe niż owoce głogu jednoszyjkowego, również jadalne.

Drewno jest jedno z najtwardszych i najmocniejszych, dlatego do machin najprzydatniejsze; robią niego trzonki rozmaite, zęby do kół, i proste pędy zdatne na laski… – zapisał Michał Szubert w książce „O krzewach leśnych liściastych” z roku 1875.

Z liści głogu można ugotować herbatę, można je też zjadać na surowo jako rodzaj przekąski w trakcie leśnej wycieczki. Najsmakowitsze są ponoć pąki, które mogą być komponentem sałatek sporządzanych z gotowanymi ziemniakami i jajkami oraz surową cebulą. Znane są też lecznicze właściwości owoców – zawarte w nich substancje są skuteczne w leczeniu zaburzeń serca, mają ponadto działanie uspokajające.

Cały krzew o każdej porze roku ma wiele walorów wizualnych – efektowne kwiaty, bardzo dekoracyjne owoce, ładną, dającą się łatwo formować sylwetkę. Świetnie się więc nadaje do tworzenia żywopłotów. Cechą gatunku są również ostre ciernie, broniące dostępu do wnętrza krzewu, dlatego lud nazywał go… kolidupą.

Krzewy głogów dają schronienie…

E.M.

…i pokarm ptakom

J.B.

Drewno głogu – dość twarde, ciężkie, o czerwonawej barwie – wykorzystywano niegdyś na cywie i palce do młynów, bijaki do cepów, styliska do młotków i siekier. Wspominana już wcześniej, wydana w 1809 r. „Umiejętność lasowa, czyli pięcioksiąg dla właścicieli lasów i ich leśniczych, czyli powszechna teoretyczno-praktycznych wszystkich lasowych umiejętności praktyka”, podaje również, że eleganci posługują się zaparzonymi nad ogniem po odarciu z kory znajomemi w tych czasach sękatemi pałkami czy laskami z głogowego drewna.

Głóg jednoszyjkowy przyjmuje też formę drzewa, jednak rzadko osiąga wielkie rozmiary. Wyjątkiem jest głóg o obwodzie pnia 245 cm, mierzonym na wysokości 68 cm, rosnący niedaleko Leszna w Nadleśnictwie Karczma Borowa, w zadrzewieniach śródpolnych przejętych przez Lasy Państwowe po dawnym PGR. Jednak absolutnym rekordzistą jest okaz głogu jednoszyjkowego rosnący w Grocholinie k. Nakła (Nadleśnictwo Szubin), który ma 325 cm obwodu i prawie 20 m wysokości. Co ciekawe, są to zrośnięte ze sobą trzy pnie, a pomiaru dokonano poniżej zrośnięcia. Gdyby jednak obwód zmierzyć na wysokości 1,3 m od ziemi, głóg miałby aż 385 cm w obwodzie.

Jerzy Harasymowicz

Wiersz o głogu

Czym zawiniłem wobec ciebie głogu

Że nie mogę o tobie napisać pięknie

O twym dzbanuszku czerwonym o kolcach

Co śpiewem ptasim jak krwią nabiegłe

W krzak zbite na polanie twe kolce syczą

Na mnie i na pszczoły oczy jak plastry miodu wielkie

Pszczoła krew z ciebie żądła igłą złotą ciągnie

Ja kwiatkiem twoim głogu byłbym najchętniej

Ja chętnie głogu kolców twych czerwonymi paznokciami

Rozorałbym twarz znajomych nad tobą nachyloną

I wtedy spadłby na ciebie głogu krwi mocny deszcz

I dopiero byś jak wesoły ogień jesienią zapłonął

Okwiecie zaręczyn Burnsa oróżo wiatrów na ziemi rosnąca

Czemu nie mogę cię zasnuć wierszem jak słomą złotą

Jak to nie możesz rzekł głóg

Przecież skończyłeś oto

Z tomiku „Ma się pod jesień” (1962)

Okiem botanika

Głóg jednoszyjkowy to pospolity krzew występujący niemal w całej Europie. W Polsce zajmuje najczęściej prześwietlone lasy, obrzeża drzewostanów i zbiorowiska zaroślowe. Jest jednym z podstawowych gatunków naturalnych zadrzewień śródpolnych. W stanie dzikim występują jeszcze głóg dwuszyjkowy oraz odgiętodziałkowy, które tworzą między sobą mieszańce. Głóg uczestniczy w regeneracji zbiorowisk leśnych na opuszczonych polach, pastwiskach i łąkach. Można to obserwować szczególnie w miejscach po dawnych, opustoszałych wsiach bieszczadzkich i beskidzkich, gdzie głogi są stałym elementem stanowisk słonecznych i ciepłych. Licznie występują również w luźnych, porolnych lasach jesionowych, olszowych i dębowych.

Głogi w krajobrazie polnym

E.M.

Głóg jednoszyjkowy przyjmuje pokrój wielopniowego krzewu lub niewielkiego drzewa o wysokości 8–12 m. Okazy rosnące w sprzyjających warunkach świetlnych mogą dożywać bardzo sędziwego wieku, nawet 500 lat. Pędy opatrzone są ostrymi cierniami, zazwyczaj długości około 2 cm, i na długo pozostają w pamięci każdego, kto kiedyś się przez nie przedzierał. Pąki ustawione są skrętolegle. Skórzaste liście mają od 3 do 7 całobrzegich klap, jedynie na wierzchołku z kilkoma grubymi ząbkami. Liściom towarzyszą prawie całobrzegie przylistki. Kwiaty są pięciokrotne, białe, o niemiłym zapachu. Pojawiają się bardzo obficie i są zebrane w podbaldachy; na przełomie maja i czerwca dają pożytek pszczołom. Słupek ma jedną szyjkę. Czerwone, lśniące owoce są kuliste lub – częściej – nieco wydłużone, z jednym nasionkiem w środku.

Bardzo podobny głóg dwuszyjkowy ma liście brzegiem ząbkowane oraz od 2 do 3 szyjek słupka, a w owocu znajdują się 2–3 nasiona. Owoce obydwu gatunków są jadalne.

Wskazówki hodowlane

W uprawie znajduje się wiele gatunków i odmian głogów. Najczęściej, ze względu na obficie występujące kwiaty, pojawiają się wśród zieleni miejskiej w formie niewielkich drzewek o przycinanej koronie.

Głóg jednoszyjkowy jest bardzo odporny na czynniki klimatyczne i długowieczny. Bardzo dobrze znosi przycinanie, dlatego nadaje się na żywopłoty i szpalery, a dzięki sztywnym i uzbrojonym w ciernie pędom tworzy zasieki nie do przebycia. Żeby obficie kwitł i owocował, należy zapewnić mu słoneczne stanowisko.

Głogi rozmnażać można z nasion lub przez ukorzenianie zdrewniałych pędów. Po ścięciu wytwarzają liczne odrośla. Nie tylko pięknie kwitną i owocują, ale również dają schronienie ptakom, które żywią się ich owocami. Niekiedy w ogrodzie pojawiają się same, przyniesione przez naszych skrzydlatych sprzymierzeńców.

Kwiaty głogu jednoszyjkowego

E.M.

Owocujący krzew głogu jednoszyjkowego

E.M.

Forma drzewiasta jałowca pospolitego

P.F.

Jałowiec pospolity (Juniperus communis L.)

Gałązka jałowca zatknięta za kapelusz lub noszona w kieszeni chroniła przed odparzeniem nóg w długiej wędrówce. Z kolei gałązka z szyszkojagodami, włożona w domu za obraz święty, strzegła przed czarami. Kawałki drewna jałowcowego wkomponowywano w wyposażenie domu lub w narzędzia, żeby zapewnić pomyślność. Wywar z gałązek z szyszkojagodami chronił przed zapadnięciem na wszelkie choroby, a odwarem korzennym leczono liszaje i wysypkę. W wywarze z drewna jałowca kąpali się podagrycy i reumatycy. Żucie samych szyszkojagód miało zabezpieczać przed zarazą. Używano ich do kadzideł – położone na rozżarzonych węglach, dawały silną, przyjemną woń, dym zaś miał właściwości odkażające powietrze.

Szyszkojagody jałowca są stosowane w medycynie ludowej, zarówno w leczeniu ludzi, jak i zwierząt. Terpeny zawarte w jałowcowym olejku wchodzą w skład medycznych specyfików: Oleum Juniperi baccarum (gotowy olejek jałowcowy), Fructus albo Bacca Juniperi (suszone szyszkojagody na nalewki i preparaty ziołowe). W gwarze ludowej krzew jałowca nazywano jodłowcem. Na północnym Mazowszu nosił nazwę – kadyk.

Jałowiec przyjmuje zazwyczaj formę krzewiastą, osiągając kilkumetrową wysokość, ale znane są również osobniki drzewiaste.

W Polsce występują w naturze dwa inne gatunki jałowca: jałowiec pospolity odm. halna (J. communis L. ssp. alpina [Suter] Čelak), rosnący w Tatrach, Sudetach i Beskidach, oraz jałowiec sawina (J. sabina L.), spotykany u nas zaledwie na kilku stanowiskach naturalnych w Pieninach. „Polska czerwona księga roślin” podaje ten gatunek jako narażony na wyginięcie. Jest bardzo silnie trujący.

Na terenie Nadleśnictwa Bierzwnik, w powiecie choszczańskim, rósł do niedawna dziewięciometrowej wysokości jałowiec o dwóch pniach i obwodzie wynoszącym 127 cm. Inny, o podobnych wymiarach, rośnie w Wąsoszu na terenie Nadleśnictwa Świerczyna w powiecie drawskim. Niestety, jego korona niemal w połowie już obumarła. Z kolei na Mazurach w Nadleśnictwie Szczytno znajduje się pomnikowa aleja jałowcowa, licząca ponad 20 drzew o wysokości do 9 m, których obwody sięgają 70 cm. Do niedawna w skład alei wchodził jałowiec o obwodzie ponad 200 cm! Usechł około roku 2000.

Jako przedstawiciel rodziny cyprysowatych, jałowiec jest dość bliskim krewnym śródziemnomorskich cyprysów. Niesłusznie uważany za ubogiego krewniaka, gdyż jest to naprawdę krzew pełen niespodzianek. Zaskakuje już sama forma „owocu”, który ma kształt jagody, choć w rzeczywistości jest szyszką – jak u iglaków. Niemal identyczna z szyszką sosny czy modrzewia jest też jego wewnętrzna konstrukcja, ale z uwagi na wygląd „owocu” nazwano go szyszkojagodą. Zawiązuje się wiosną, lecz dojrzewa dopiero następnej jesieni.

Niegdyś po pierwszych mrozach prowadzono przemysłowy zbiór szyszkojagód, podścielając pod krzewy jałowca płachty, na które strząsano dojrzałe „owoce”. Są one bogatewolejek eteryczny, którego zawartość może dochodzić do 1,5% masy. Jego obecność łatwo stwierdzić, rozcierając szyszkojagodę i uwalniając silny i przenikliwy zapach. Ma ona też niezbyt przyjemny smak, wywodzący sięod gorzkiej substancji, zwanej juniperyną, ale – co ciekawe – zawiera sporo cukrów, głównie glikozę, której ilość może dochodzić do 30% świeżej masy. W szyszkojagodach znajdują się też żywice, woski, kwasy organiczne, związki mineralne i błonnik. O ich wielkiej użyteczności decydują jednak olejki i cukry.

Drzewiasty jałowiec w Nadleśnictwie Świerczyna

W.K.

Dawniej warzono piwo z dodatkiem szyszkojagód. Takie jałowcowe piwo, zwane kozicowym, popularne było na Kujawach, Kurpiach i Mazowszu. Znane są też narodowe napoje jałowcowe, takie jak choćby dżin, narodowy napój Anglików, wytwarzany w drodze destylacji alkoholu z udziałem szyszkojagód jałowca. Oryginalna nazwa tego produktu nie jest angielska, pochodzi bowiem od holenderskiego słowa genover, czyli jałowiec.

Jałowiec jest surowcem do wyrobu znanej i znakomitej słowackiej borowiczki. Nasi południowi sąsiedzi mają nawet przysłowie: Gorzołeczka borowiczka, w nej je wody połowiczka. Swego czasu również polski przemysł spirytusowy z powodzeniem produkował napoje oparte na jałowcowych komponentach. W 1955 r. były też próby zastosowania szyszkojagód jałowca do wyrobu niektórych gatunków piwa.

Popularna w wielu okolicach i bardzo smaczna jest kiełbasa jałowcowa, czyli wędzona na drewnie tego krzewu. Jałowcowe gałęzie z igłami od zawsze były poszukiwane do wędzenia mięs.

Warto podkreślić olbrzymią rolę jałowca w zespołach leśnych, rośnie on bowiem nawet na najbardziej, nomen omen, jałowych siedliskach, gdzie żaden inny gatunek podszytowy nie przetrwa. Dając obfity opad igliwia, użyźnia glebę. Jako pionier wdziera się na tereny suchych nieużytków, w ślad za nim podążają drzewa.

W górach jałowiec skutecznie stabilizuje luźne, ruchome gołoborza, przez co przyspiesza ich zasiedlenie przez inną roślinność. Zapewnia też ptactwu dostatek pożywienia i bezpieczne schronienie, wnętrza bowiem koron krzewów to znakomita kryjówka. Ptaki przez całą zimę mają dostęp do słodkich, smacznych, pachnących i dietetycznych szyszkojagód, szczególnie ulubionych przez kwiczoły i jemiołuszki.

Drewno ma lekkie, trwałe, niepękające, dające się dość łatwo obrabiać, w dodatku odporne na szkodniki grzybowe i owadzie. Ponieważ bardzo powoli się rozkłada, uschnięte okazy jałowca mogą przez kilkadziesiąt lat wskazywać miejsca, gdzie kiedyś były pastwiska lub zręby zupełne, a obecnie jest las. Piękne, trwałe i wonne drewno jałowca jest bardzo cenione jako surowiec na cybuchy fajek, laski i biczyska. Odwar z gałązek podawany krowom miał zwiększać ich mleczność. A w czasie epidemii „oczyszczano” w polskich wsiach powietrze, spalając jałowcowe stosy między chałupami.

I jeszcze jedno. W Bieszczadach, gdzie nie ma kosodrzewiny, jałowiec zastępuje ją przy pożegnaniu z górami osoby, która straciła tam życie. Stało się już tradycją, że ratownicy GOPR, zwożący ofiarę z połonin, kładą na jej ciało kłującą gałązkę krzewu występującego powszechnie w Bieszczadach. Również coroczna akcja zapalania zniczy na grobach zmarłych goprowców nosi nazwę – „Gałązka jałowca”.

Jałowcówka

Przygotować:

– litr spirytusu 95%,

– pół kg cukru,

– 100 suszonych szyszkojagód jałowca,

– pół litra wody.

Szyszkojagody jałowca, zebrane po pierwszym przymrozku, utłuc na miazgę, zalać spirytusem i odstawić na tydzień. Wodę z cukrem ugotować na syrop, przecedzić nalewkę, zmieszać z syropem i odstawić na minimum miesiąc. Przecedzić, sklarować, pić dwie łyżki stołowe po posiłku przy przeziębieniach, niestrawności i bólach reumatycznych.

Shutterstock/ Fablok

Okiem botanika

Jałowiec pospolity występuje na dużych przestrzeniach półkuli północnej. W Polsce, wykazując dużą zmienność, rośnie zarówno nad morzem na ubogich siedliskach borowych i żyznych gruntach porolnych, jak i w górach na wysokości do 1500 m n.p.m. – na zarastających, ubogich pastwiskach i w borówczyskach. Na nizinach występuje przeważnie w suchych i świeżych borach sosnowych i na wrzosowiskach, porasta też suche skarpy.

Nazwa jałowca pochodzi od małych wymagań glebowych – potrafi rosnąć na jałowej ziemi. Można go uznać za gatunek pionierski i bezkonkurencyjny na ubogich siedliskach. Ma jednak wysokie wymagania co do światła. Rośnie bardzo wolno, ale potrafi dożyć 200 lat.

W zależności od warunków może przyjmować rozmaity pokrój i mieć różne rozmiary. Jest zimozielonym, pokładającym się lub kolumnowym krzewem albo niewielkim drzewem. Młode pędy są trójgraniaste, z ostrymi igłami, skupionymi po trzy w okółkach. Krzewy są zazwyczaj dwupienne, co oznacza, że spotykamy osobne okazy z kwiatami męskimi lub żeńskimi. Kwitną w maju i czerwcu. Na okazach żeńskich wyrastają kuliste szyszkojagody o średnicy 6–9 mm. W pierwszym roku są żółtozielone z woskowym nalotem, dopiero w drugim roku, po dojrzeniu, stają się niebieskoczarne. Szyszkojagody mają bardzo aromatyczny smaki zapach. W swoim wnętrzu kryją zazwyczaj trzy nasiona. Przyciągają do ogrodów różne gatunki drozdów, szczególnie kwiczoły. Również jemiołuszki są miłośniczkami szyszkojagód jałowca.

Jałowce wdzierające się na dawne pola uprawne w Bieszczadach

E.M.

Wysoko w górach, powyżej górnej granicy lasu, występuje odmiana halna jałowca o pokroju płożącym (do pół metra wysokości) i o igłach zagiętych do pędu, nie tak mocno kłujących. W kilku miejscach w Pieninach rośnie reliktowy dla flory Polski jałowiec sabiński.

Wskazówki hodowlane

Jałowiec jest gatunkiem niewybrednym. Można go śmiało uprawiać w miejscach suchych i ubogich, na glebach piaszczystych i skalistych. Aby zachował ładny wygląd, należy mu zapewnić pełny dostęp do światła. Poszczególne osobniki mogą różnić się pokrojem – niektóre są kolumnowe lub wzniesione, a inne szeroko płożące. Może być uprawiany pojedynczo lub grupowo w kształcie formowanych lub nieformowanych żywopłotów. Kłujące igły, zwłaszcza suche, nie zachęcają do forsowania takiej bariery. Nie wymaga specjalnej opieki, ale czasem może być rozłamywany lub deformowany przez obfite opady mokrego śniegu. Bardzo dobrze znosi przycinanie. Młode pędy najlepiej skracać na początku lata.

Jałowiec można rozmnażać generatywnie lub wegetatywnie. Uprawiany w ogrodach skalnych lub w piaszczystych murawach, lubi się sam obsiewać. Dobrze się ukorzeniają zdrewniałe sadzonki, zwłaszcza okazów żeńskich. Okazy płożące można rozmnażać przez ukorzenianie odkładów. Uważa się, że ze względu na rozległy system korzeniowy trudno jest jałowiec przesadzać. Jeśli jednak zadba się, by wykopano go z odpowiedniej wielkości bryłą korzeniową i podlewano po przesadzeniu, można mieć nadzieję, że przyjmie się nawet większy okaz.

Dojrzewające szyszkojagody jałowca

E.M.

Szyszkojagody w trzecim roku

M.S.

Jarząb pospolity, czyli jarzębina

P.F.

Jarząb pospolity (Sorbus aucuparia L.)

W różnych regionach kraju spotkać można różne ludowe nazwy tego gatunku: jarząbek, skorus, chaps, judyna, orabiec, rzeszuta, skoruch, wilczura czy orzębina – różnorodność w tym względzie jest godna podziwu. W Tatrach i na Podhalu górale nazywają jarzębinę skoruszyną, a zarośla jarzębinowe – skoruśniakami. Wiele w tamtych stronach można znaleźć nazw pochodzących od tego drzewa: po słowackiej stronie wznosi się szczyt Skoruszyna (1314 m n.p.m.) – kulminacja Pasma Skoruszowego, jest też Skoruszowy Mnich, Skoruszowy Dział oraz Skoruszowy… Burdel. Ta ostatnia nazwa u górali oznacza po prostu zagrodę dla owiec.

W świecie można naliczyć ponad 80 gatunków jarzębu, z tym że niektóre z nich osiągają tylko pokrój krzewu. U nas w stanie dzikim rosną zaledwie cztery gatunki. Prócz jarzębu pospolitego występują jeszcze: jarząb mączny, jarząb szwedzki i jarząb brekinia. Za to w ogrodach i parkach spotkać można kilka odmian i mieszańców gatunków obcego pochodzenia, takich jak choćby jarząb domowy, jarząb japoński czy jarząb pośredni.

Gałązki jarzębu z koralami wplatano niegdyś w wieńce dożynkowe, co miało zapewnić dobry urodzaj w roku następnym. Owoce chroniły przed nocnymi strachami, stąd chłopi bezwiednie, zanim wyszli nocą z chaty, wkładali do kieszeni kilka jarzębinowych korali.

Była też jarzębina powierniczką najskrytszych dziewczęcych myśli i oczekiwań. Echo tych wierzeń brzmi jeszcze w popularnej niegdyś piosence:

Zapadł cichy wieczór, już ucichł wiatru wiew,

Gdzieś w oddali słychać harmonii tęskny śpiew,

Biegnę wąską dróżką, co pośród gór się pnie,

Bo pod jarzębiną dwóch chłopców czeka mnie.

Jarzębino czerwona, któremu serce dać,

Jarzębino czerwona, biednemu sercu radź…

Korale z jarzębiny…

Shutterstock/ Maria Evseyeva

To właśnie jarzębina ma odpowiedzieć na pytanie, którego wybrać: dzielnego tokarza, czy kowala zucha. Sama dziewczyna zrobić tego nie potrafi, czym się naraża na kpiny całej wsi. Niewielu dziś pewnie potrafi zaśpiewać tę piosenkę na tęskną nutę, jeszcze trudniej zrozumieć nam rolę przypisywaną jarzębinie przed laty. A przecież każda dziewczyna, czekając na szczęśliwą miłość, nosiła korale z jarzębiny – i szczęście zazwyczaj przychodziło.

Nie tylko w Polsce gatunek ten miał tyle magicznych znaczeń. Czciły go już ludy pogańskie, a w Islandii uważany był wręcz za drzewo święte. Na grobach bliskich kładziono gałązki jarzębinowe jako amulety przeciwko złym mocom. Ten zwyczaj w Skandynawii trwa po dziś dzień. W Niemczech uważano, że gałązka z koralami jarzębiny chroni przed piorunami, dlatego kalenice domów w czas burzowy przybierano wieńcami i bukietami jarzębiny.

Jedna z legend łemkowskich mówi nawet, że Judasz powiesił się właśnie na jarząbku, stąd nazwa „juda” lub „judaszowe drzewo”. Na podstawie zachowania się drzewa wróżono też dawniej pogodę; gdy jarząb wczesną jesienią zaczynał zrzucać swe korale, uważano to za znak zbliżającej się wojny, epidemii lub klęski nieurodzaju. Wierzono również, że owoce jarzębiny obniżają pobudliwość płciową. W tym celu należało zawiesić gałązkę nad łóżkiem zbyt ochoczego chłopca lub nadto zalotnej panny, aby natychmiast „nieskromne chęci uśmierzyć”.

W górnym reglu jarzębina pełni ważną rolę ekologiczną, gdyż zajmuje luki powstałe w wyniku rozpadu fragmentów drzewostanów świerkowych. Mocno rozkrzewiając się i wiążąc glebę swymi splątanymi korzeniami, chroni ją przed erozją. Jej bujnie rosnące owoce są niezastąpionym źródłem pożywienia licznych ptaków, takich jak sójki, jemiołuszki, orzechówki, sikory czy drozdy. Bez tej „stołówki” nie miałyby one możliwości życia tak wysoko w górach.

Pięknie wyglądają też jarzębinowe gaje ponad granicą lasu w Bieszczadach, na grzbietach Małej Rawki, Bukowego Berda czy Połoniny Caryńskiej. Można powiedzieć, że jarzębina stworzona została przez Boga dla ozdoby gór.

Warto wspomnieć o gospodarczym wykorzystaniu owoców jarzębiny. Robi się z nich m.in. nalewki, w tym słynny jarzębiak. Bez względu na rodzaj przepisu trzeba pamiętać, by owoce odgoryczyć, wsypując je do niewielkiej ilości wrzącej wody i gotując przez kilka minut. Dopiero po odsączeniu i osuszeniu można włożyć do słoja, w którym – zalane spirytusem – będą pozostawać w ciemnym miejscu przez około pięć tygodni.

Przecier jarzębinowy może być dodatkiem smakowym do dżemu czy marmolady z jabłek lub śliwek.

W medycynie naturalnej wyciągi z owoców stosowano dawniej na kaszel i chrypkę, a także jako środek na wzmocnienie pracy serca i naczyń krwionośnych, co potwierdzają już źródła pochodzące ze starożytnego Rzymu. W Polsce zielarze zalecali korale jarząbku przy krwawych biegunkach, chorobach płuc, wątroby oraz tzw. puchlinie wodnej, towarzyszącej niewydolności nerek.

Również drewno jarzębinowe znajdowało zastosowanie, m.in. w stolarstwie i tokarstwie, ponieważ jest dość twarde i elastyczne, ma też ładny układ słojów. Dawniej robiono z jarzębiny laski spacerowe, fujarki, flety i klepki do beczek.

Jarzębina należy do najpiękniejszych polskich drzew i krzewów, dlatego jest chętnie sadzona w parkach i ogrodach. Jej oryginalny pokrój i dekoracyjne owoce sprawiają, że stała się też popularna w zadrzewieniach przydrożnych i alejach. Znakomicie podkreśla walory polskiego krajobrazu.

Celtycki horoskop leśny

Jarzębina – wrażliwość
(urodzeni 1–10.04 oraz 4–13.10)

Choć na pozór delikatna, jest niezwykle odporna. Pełna wdzięku i uśmiechnięta jarzębina to mistrz samokontroli. Umie podkreślać własne zalety, lubi się stroić. Choć nieco egocentryczna, nie jest egoistką, lubi sprawiać innym radość. Łatwo przystosowuje się do zmian, jest samodzielna, lojalna i uczciwa – można na niej polegać. Za wszystko czuje się odpowiedzialna. Jednak kontakt z nią nie jest prosty. W miłości nieprzewidywalna, wiele wymaga od partnera i niełatwo przebacza. Mimo błyskotliwej inteligencji i zamiłowań

Shutterstock/ Lora

Największy z rodzimych jarzębów to brekinia (Sorbus torminalis Crantz.), zwany też brzękiem. Jego najliczniejsze stanowisko w rezerwacie Białowodzka Góra w Nowosądeckiem liczy około 300 osobników. Sporym drzewem bywa też jarząb szwedzki (Sorbus intermedia), który w stanie naturalnym rośnie u nas jedynie na Pomorzu. Jako gatunek zagrożony wyginięciem, w Polsce jest chroniony od 1919 r. W reglu dolnym Karkonoszy, Tatr i Pienin rośnie jarząb mączny, zwany mąkinią (Sorbus aria Crantz.).

Przysmak jemiołuszek – owoce jarzębiny

Shutterstock/ Vitaly Ilyasov

Okiem botanika

Jarząb pospolity, nazywany pospolicie jarzębiną, jest jednym z czterech gatunków jarzębu występujących w Polsce. Można go spotkać na terenie całego kraju, od Bałtyku po Tatry. Ma bardzo szeroką amplitudę siedliskową. Rośnie w bardzo różnych typach lasów, od nizinnych borów sosnowych po górnoreglowe świerczyny. Należy do gatunków świetnie radzących sobie w ekstremalnych warunkach górskich. W Tatrach występuje wraz z kosówką do wysokości 1780 m n.p.m., w Alpach zaś na wysokości 2300 m n.p.m. potrafi nawet zachować formę drzewiastą. W górach, w reglu górnym i w piętrze kosodrzewiny lub na połoninach, rośnie odmiana naga jarzębu pospolitego, tworząca subalpejskie zarośla.

Jarzębina jest bardzo często składnikiem zieleni miejskiej, bywa sadzona przy drogach i w ogrodach. Zazwyczaj jest drzewem, przekraczającym nawet 20 metrów wysokości. Czasami ma pokrój krzewu, zwłaszcza odmiana naga rosnąca wysoko w górach. Jak na drzewo, nie jest zbytnio długowieczna. Według różnych źródeł dożywa do 60–100 lat, choć znane są okazy liczące ponad wiek. Korę ma gładką i szarą w barwie. Młode pędy są początkowo owłosione, później nagie. Liście, nieparzysto-pierzastozłożone, składają się z 9–15 listków o lancetowatym kształcie i nierówno piłkowanym brzegu. Od góry są matowozielone, od spodu – szare, lekko owłosione.

Jarzębina kwitnie w maju, tuż po wypuszczeniu liści, rozwijając w baldachogrona białożółte, drobne kwiaty o zapachu migdałów. Szczytowe kwiatostany mają formę gęstego baldachogrona i składają się z drobnych, pięciokrotnych, białych kwiatów. Owoce są okrągłe, po dojrzeniu pomarańczowe lub czerwone. Budową przypominają miniaturowe jabłka.

Jarzębinowy gaj ponad górną granicą lasu

E.M.

Wskazówki hodowlane

Jarzębina nie ma wygórowanych wymagań co do podłoża. Zdecydowanie lepiej rośnie, gdy ma pełen dostęp do światła. Doskonale nadaje się do sadzenia w parkach, ogrodach, alejach i wzdłuż dróg. Ozdobą są jej kwiaty oraz owoce, które jesienią i w zimie przyciągają wiele gatunków ptaków. Nie wymaga specjalnych cięć pielęgnacyjnych, a pod jej świetlistą koroną mogą rosnąć inne krzewy. Jarzębinę rozmnaża się przez siew nasion. Bardzo często dostępna jest w szkółkach leśnych, bo w wielu regionach Polski leśnicy wprowadzają ją do lasów jako ważny gatunek biocenotyczny. W ogrodach spotyka się również inne nasze gatunki jarzębów. Dość powszechnie w miastach sadzony jest jarząb szwedzki. Warte polecenia są również jarząb brekinia i jarząb mączny.

Kwiatostan jarzębiny

P.F.

Owoce jarzębu pospolitego

E.M.

Kwitnący krzew kaliny koralowej

Shutterstock/ Anastasiia Malinich

Kalina koralowa (Viburnum opulus L.)

Walory lecznicze kaliny koralowej doceniano w medycynie ludowej w Europie, na Dalekim Wschodzie i w Ameryce Północnej. W XIX-wiecznej Rosji była zalecana jako środek przeciwrakowy i lek przeciw dusznicy. W książce z końca XVIII w., zatytułowanej „Historia naturalna Królestwa Polskiego…”, autorstwa Remigiusza Ładowskiego, można było przeczytać, że na Litwie zbierają na zimę kaliny wiązkami i używają na różne lekarstwa. Napar z liści stosowano przeciw zapaleniu gardła, z owoców sporządzano „przeczyszczające powidełka”. Wierzono, że wywar z kory, wcierany w głowę, pomaga przywrócić bujność czuprynie.

Owoce kaliny uważane są za lekko trujące. Z powodu wysokiej zawartości garbników niechętnie są zjadane przez ptaki, mimo że zimowe naloty jemiołuszek temu przeczą – w ciągu jednego dnia potrafią one wydziobać ogromne ilości kalinowych owoców. Owoce spożywają też czasami drozdy i rudziki. Poza nimi żeruje na krzewach 17 gatunków owadów, m.in. chronione motyle, a w plątaninie gałęzi chętnie wiją swoje gniazda słowiki.

Kalina koralowa daje liczne odrosty. Wyhodowano też wiele jej odmian ogrodowych. Dość dobrze rozmnaża się płciowo, ale jeszcze lepiej wegetatywnie, przy czym szczególnie łatwo tworzy odrosty korzeniowe wyrastające w postaci prostych pędów.. Krzew rośnie szybko – roczne przyrosty długości pędów mogą sięgać pół metra.

Z uwagi na potrzebę racjonalizacji pozyskania owoców i kory kaliny do celów leczniczych w 1983 r. objęto ją w Polsce ochroną częściową. Na liście gatunków chronionych pozostawała do roku 2014.

Z drewna kaliny szewcy wykonywali dawniej szpilki do butów, a fajczarze – cybuchy. Z pędów robiono pręty i tyczki, a nawet strzały do łuku. Co ciekawe, przy słynnym Öetzim w Alpach, zwanym człowiekiem lodu, znaleziono właśnie strzały kalinowe. Dziś drewno kaliny nie ma specjalnego znaczenia dla ludzi.

Ekstrakty z kory kaliny mają właściwości przeciwskurczowe, uspokajające, przeciwbólowe i przeciwkrwotoczne – łagodzą dolegliwości menstruacji i zapobiegają poronieniom. Owoce działają z kolei lekko moczopędnie i wzmacniają mięsień sercowy. Przetwory z owoców stosowano przy przeziębieniach i skurczach jelit. Odwar z kwiatów poprawiać miał trawienie i zalecany był jako środek wykrztuśny i napotny. Górale pili odwar z owoców przy tzw. zimnicy.

Krzew kaliny zimą tuż po odwiedzinach ptaków

P.F.

Odwary z kory stosowano też w leczeniu bydła, a liście i owoce używano do leczenia pryszczycy u zwierząt.

Po pierwszych przymrozkach znikają słabo trujące właściwości owoców, dlatego po przemrożeniu są one zbierane w niektórych okolicach na syropy i konfitury. W Rosji owoce spożywa się na surowo lub przerabia na komponenty kisieli, kompotów, galaretek i marmolad. Sokiem z kaliny barwi się produkty spożywcze, używany też jest do wyrobu wódek i niskoalkoholowego napoju „Kalinka”. Owoce dają czarny barwnik, kora zaś czarnozielony, stosowany niegdyś do farbowania wełny.

Kalina była też kiedyś natchnieniem dla poetów i autorów pieśni ludowych. W 1952 r. Kazimierz Sikorski w cyklu „Pieśni kurpiowskie” jedną z nich poświęcił „Kalinie”. Teofil Lenartowicz napisał wiersz pt. „Kalina”, odnosząc się m.in. do cyklu rozwoju tego gatunku w kolejnych porach roku i typowych miejsc występowania. W dawnej pieśni galicyjskiej także znajduje się trafne odwołanie do preferencji siedliskowych:

Ty pójdziesz górą,

Ty pójdziesz górą,

A ja doliną.

Ty zakwitniesz różą,

Ty zakwitniesz różą,

A ja kaliną.

Często motyw kaliny, zwykle symbolizujący młodą dziewczynę, pojawia się w twórczości Juliusza Słowackiego, zarówno w „Balladynie”, jak i w poemacie „Beniowski”:

Oj! nakarmiła się gorzką kaliną! (…)

Cóż? oszukana – ha? kwiatku kaliny, (…)

A czerwieniejesz teraz jak kalina.

W latach 80. i 90. XX w. bardzo popularna była w Wojsku Polskim żołnierska piosenka zaczynająca się od słów:

Kalina, malina w lesie rozkwitała.

Ta młoda dziewczyna żołnierza kochała.

Na Podlasiu kalinę sadzono na grobach dziewcząt i młodzieńców jako symbol czystości i smutku, przy czym krzewy nagrobne były nietykalne – ich złamanie lub wykopanie uważano za ciężki grzech, który mógł dotknąć sprawcy. Nawet samo wąchanie kwiatów kaliny na cmentarzu mogło powodować utratę węchu. Na Podkarpaciu gałązki kaliny z owocami pojawiają się w bukietach ziela święconych 15 sierpnia w Święto Matki Boskiej Zielnej.

W tradycjach wielu narodów słowiańskich kalina odgrywa istotną rolę: jest częstym motywem pieśni ludowych, przewija się w tradycjach związanych z weselami i pogrzebami, symbolizując młodość i niewinność. Nazwa „kalina” jest tak rozpowszechniona w języku polskim, że w zasadzie nie istnieją inne jej określenia. O odległej genezie nazwy świadczy fakt, że w większości słowiańskich języków brzmi tak samo. To dlatego, na przykład, działająca w Bielawach (łódzkie) Fundacja Promocji Kultury Słowiańskiej, która stawia sobie za cel troskę o dziedzictwo kultury narodowej i tradycji słowiańskiej ze szczególnym uwzględnieniem dawnych Kresów Rzeczypospolitej, nosi nazwę „Kalina”.

Bolesław Leśmian

Wieczorem

Wieczorem było, wieczorem,

Gdy zorza gasła nad borem.

Dzienny ulatniał się skwar,

Rosa nam spadła na głowy

I zmierzchem dymił się jar,

Teofil Lenartowicz

Kalina

Rosła kalina z liściem szerokiem,

Nad modrym w gaju rosła potokiem,

Drobny deszcz piła, rosę zbierała,

Owocujący krzew kaliny

E.M.

Maria Czerkawska

Kalina

Z jednej strony mur wysoki, wysoki…

Z drugiej strumień przepaścisty, głęboki…

A pośrodku na brzeg stromy się wspina

Okiem botanika

Powszechna w całym kraju, zajmuje niemal cały obszar Europy z wyjątkiem północnych jej krańców. Lubi gleby wilgotne i żyzne, najchętniej rośnie na grądach i łęgach nadrzecznych. W górach spotykana do regla dolnego. Najwyższe jej stanowisko w Polsce stwierdzono na Bukowym Berdzie w Bieszczadach, gdzie dochodzi do 1300 m n.p.m. Mimo że dobrze znosi ocienienie, najlepiej czuje się na obrzeżach lasu, często nad brzegami rzek.

Jest krzewem dochodzącym do 5 m wysokości, wykształcającym niekiedy formę małego drzewa. Ma liście w zarysie szerokojajowate, dłoniastoklapowane, na brzegu nierówno ząbkowane, od spodu lekko owłosione. Kwitnie dość długo w maju i czerwcu. Kwiaty, skupione w baldachogronach, zakwitają kolejno od obrzeża do wnętrza, dając przez dłuższy czas pożytek pszczeli. Na obrzeżu kwiatostanu są bardzo ozdobne, jednak najczęściej płonne. Owocami są czerwone, szkliste pestkowce z płaskim nasionkiem w środku, dojrzewające we wrześniu i pozostające przez kilka miesięcy na krzewach.

Kwiatostan kaliny koralowej

Shutterstock/ Evgeny Parushin

Wskazówki hodowlane

Kalina koralowa jest ceniona jako roślina ozdobna w parkach i zadrzewieniach krajobrazowych. Znajduje też zastosowanie w budowie nieformowanych żywopłotów. Bardzo efektownie kwitnie, jej barwne owoce oraz intensywnie przebarwiające się jesienią liście przez długi czas utrzymują się na gałęziach.

Kalina wymaga gleb świeżych, wilgotnych, a nawet mokrych. Co do żyzności ma przeciętne wymagania, choć nie lubi gleb ubogich. Dobrze się czuje posadzona nad wodami. Może rosnąć zarówno w pełnym świetle, jak i w lekkim ocienieniu. Najładniej wygląda, gdy swobodnie wyrasta i nie jest przycinana. Należy usuwać jedynie pędy chore i suche. Ma duże zdolności odroślowe, dlatego co jakiś czas można krzew odmłodzić, ścinając wszystkie pędy nisko nad ziemią na wysokości około 25 cm. Kalinę można rozmnażać przez siew nasion lub wegetatywnie przez odkłady lub ukorzenianie młodych pędów.

Owoce kaliny

E.M.

Kwiatostany kłokoczki południowej

E.M.

Kłokoczka południowa (Staphylea pinnata L.)

Na Podkarpaciu, gdzie występuje najliczniej, kłokoczka bywa nazywana różańcowym zielem, kłokoczką paciorkową lub drzewkiem różańcowym. W tradycji religijnej Podkarpacia nadano jej spore znaczenie; w wielu okolicach w zielu święconym w dniu 15 sierpnia, na Matki Boskiej Zielnej, nie może zabraknąć kłokoczących torebek. W Lubzinie koło Dębicy dzień ten nazywany jest nawet kokockowym odpustem. Przed uroczystą procesją po sumie święci się tam gałązki kłokoczki.

To „święte ziele Podkarpacia”, osiągające niekiedy wielkość drzewka, jest krzewem rosnącym w Polsce na granicy swego północnego zasięgu. Jako roślina rzadko występująca, podlega ochronie gatunkowej, z uwagi zaś na swe „magiczne” konotacje zajmuje ważne miejsce w kulturze ludowej Podkarpacia. Nic dziwnego, w tym regionie rośnie aż 90% jej krajowej populacji.

Prawdopodobnie żyje u nas od tysiącleci, jednak swój zasięg ogranicza do południowej części kraju – stąd jej drugi człon polskiej nazwy. Pierwszy zapewne wywodzi się od charakterystycznego klekotu (kłokotu), jaki wydają nasiona zamknięte w wysuszonych jesienią torebkach nasiennych. W polskiej etymologii znana jest pod nazwami: kłokocina, kłokoczyna, kokocka. Lud używał też nazw: kukułka, kukuczka i kukoczka. Czesi zwą ją kłokocz, Słowacy – kłokocz perovity, czyli pierzasty, Ukraińcy – klikuczka, Bułgarzy – kłokoczika, a Niemcy – Klappernus. Wszyscy z tego samego powodu. Tymczasem jej łacińska nazwa nawiązuje do cech zewnętrznych rośliny: Staphylea (z grec. staphyle – winne grono) opisuje charakterystyczną budowę kwiatostanu, pinnata zaś (z łac. penna – pióro) – pierzastą budowę liścia.

Sam kwiat zwraca uwagę swą urodą – białoróżowe kiście pojawiają się wraz z pierwszymi liśćmi. Najobficiej kłokoczka kwitnie na obrzeżach lasu, z daleka przypominając nieco bez.

Niektórzy archeolodzy twierdzą, że roślina ta u dawnych ludów zamieszkujących ziemie polskie miała znaczenie kultowe i była uprawiana w obrębie wczesnośredniowiecznych grodzisk. Pewnie cieszyła się już szacunkiem u Celtów, zanim kultem objęli ją Prasłowianie. Teoria ta znajduje potwierdzenie w Beskidzie Niskim, gdzie kłokoczkę można spotkać w okolicy dawnych grodzisk w Wietrznie, pod Cergową i pod Łysą Górą. Być może ich mieszkańcy używali jeszcze kłokoczkowych nasion jako środka płatniczego w handlu z ludami wędrującymi przez karpackie przełęcze.

Na Pogórzu i w Beskidzie Niskim tworzy czasem kilkuhektarowe zarośla, np. w rezerwacie „Husówka” k. Kańczugi, na Łysej Górze k. Żmigrodu czy na Cergowej k. Dukli. Tam, gdzie występuje licznie, cieszy się dużą estymą wśród mieszkańców okolicy. Często też kłokoczkę można spotkać w przydomowych ogródkach. Nie jest rośliną ekspansywną, choćby z uwagi na sposób rozmnażania – ciężkie nasiona spadają w obrysie korony i tu zazwyczaj kiełkują. Nieoceniona jest zatem rola ptaków w utrzymaniu tego gatunku w naszych lasach.

W Karpatach panował przesąd, jakoby kłokoczka ułatwiała rozpoznawanie czarownic i chroniła przed ich wpływem, z kolei kwiaty miały zjednywać miłość osoby ukochanej. Utarte liście podawano bydłu jako środek leczniczy, ludziom zaś jako środek wymiotny i oczyszczający organizm.

Ponoć Celtowie, żyjący niegdyś na Podkarpaciu, sadzili kłokoczkę na kurhanach z prochami zmarłych. Zwyczaj ten mieli przejąć później Słowianie i Germanie, wierząc, że kłokoczka na grobie zapewnia spokojny, wieczny sen zmarłemu. Echo tej tradycji przetrwało w Niemczech w jednej z ludowych nazw kłokoczki, oznaczającej w wolnym przekładzie „krzew śmierci”. Bronił on przed złymi duchami, demonami czy wampirami i bywał wykorzystywany przez egzorcystów. Krzew w ogrodzie lub jego nasiona, przechowywane w domu, były zatem rodzajem ubezpieczenia od nieszczęśliwego wypadku.

Nasiona kłokoczki, z których powstają różańce

E.M.

Wiara w magiczną moc kłokoczki przeszła też do kultury chrześcijańskiej. Z jej drewna wyrabiano krzyże i figurki odpustowe, a z nasion różańce. Filip Kobierzycki w 1809 r. zapisał: Dziadowie nasi pielgrzymujący mają kłokoczkowe poświęcane laski w korzeniu wycinane, a z ziarenek przewierconych nasiennych różańce i koronki. Młode pędy i kwiaty wplatano do wianków święconych w kościołach podczas Niedzieli Palmowej, białoróżowe płatki rzucano podczas uroczystej procesji w Boże Ciało. Poświęcone palmy wieszano przy wejściu do chaty, a kłokoczkowe gałązki zatykano za ogrodzenia pól, by chroniły przed złymi mocami.

Z twardego drewna kłokoczki strugano nożyki; do naszych czasów przetrwała tradycja wyrobu lufek papierosowych. Zawierające duże ilości tłuszczu nasionka dawały cenny olej służący do oświetlenia mieszkań i do celów spożywczych. Nosiły je ze sobą dzieci – na szczęście. Gałązki kłokoczki występowały też w roli różdżki do wyszukiwania przedmiotów ukrytych pod ziemią.

W Beskidzie Dukielskim do dziś żywa jest tradycja sadzenia krzewów kłokoczki przy domach i majenia jej fragmentami przydomowych i leśnych kapliczek, co ma chronić od złego. Ogromne, a na dodatek co roku kwitnące i owocujące krzewy kłokoczki można spotkać przed wieloma domami pod Krosnem. Chronią domostwa, a swoim kwitnieniem pokazują, kiedy przychodzi prawdziwa wiosna.

Edward Marszałek

Kłokoczka

Ze świętych gajów Karpat

wędrowała ku północy

południowa

Na brzęczenie pszczół

na dawanie paciorków

gotowa

Kiedyś kultowa

i uwielbiana

Dziś spod Cergowej

patrzy

zakłokotana

Leśniczy Bolesław Rebizant wykonuje kolejny różaniec z kłokoczkowych nasion

E.M.

Nasiona kłokoczki po dojrzeniu przybierają barwę cisawą, jednak jeśli zebrać je odpowiednio wcześniej, zachowują jasny kolor i przypominają marmurowe paciorki. Żeby można było je nawlekać na sznurek, trzeba przewiercić cienkim wiertłem, co wymaga sporej wprawy. Można też łączyć paciorki za pomocą drutu o grubości spinacza biurowego, co wymaga benedyktyńskiej cierpliwości, ale daje trwały efekt. Znakomicie opanowały tę umiejętność siostry zakonne w krakowskich Łagiewnikach i siostry karmelitanki z Przemyśla. Z tych właśnie powodów krzew ten bywał uprawiany w ogrodach klasztornych i plebańskich. Sztukę robienia kłokoczkowych różańców opanowało też kilku leśników z Podkarpacia.

Okiem botanika

Kłokoczka południowa, jedyny przedstawiciel rodziny kłokoczkowatych w Polsce, jest krzewem ciepłolubnym. Rośnie w świetlistych, ciepłych lasach – buczynach i grądach. Występuje rzadko, tylko w cieplejszych regionach na południu kraju. Najwięcej stanowisk ma na południowym wschodzie, choć w stanie naturalnym omija Bieszczady.

Dorasta do 5 m wysokości. Korę ma gładką z podłużnymi, białymi prążkami, drewno zaś twarde o żółtobiałej barwie. Młode pędy są jasnozielone z naprzeciwlegle rozmieszczonymi, nieco odstającymi pąkami. Nieparzystopierzaste liście składają się z 3–7 szerokoeliptycznych listków o piłkowanym brzegu. Pięciokrotne kwiaty są białe, czasem z różowym odcieniem, zebrane w zwisające grona.

Kłokoczka kwitnie w maju i czerwcu. Owocem są zielone, rozdęte torebki z 2–3 komorami w środku. Nasiona ma kuliste, o średnicy do 1 cm, twarde i lśniące, o brązowej powierzchni. Dojrzałe torebki stają się brązowe, a poruszone przez wiatr lub potrząśnięte, charakterystycznie „kłokoczą”.

Torebki nasienne kłokoczki

E.M.

Wskazówki hodowlane

Kłokoczka południowa jest rzadko spotykana w ogrodach. Niegdyś była sadzona przy kapliczkach i na grobach. W ostatnich latach staje się bardziej popularna, m.in. dzięki działaniom leśników, którzy ją uprawiają w szkółkach leśnych. Rośnie na różnych glebach, ale najlepiej na żyznych, wapnistych i wilgotnych. Wrażliwa jest na silne przesychanie podłoża.

W ogrodzie kłokoczkę najlepiej posadzić w pełnym słońcu lub częściowym ocienieniu. Nie wymaga przycinania i formowania. Przycięta, wytwarza odrośla. Rozmnażać ją można przez wysiew nasion, które dość nieregularnie wschodzą, lub ukorzenianie sadzonek. W sprzyjających warunkach zdarza się, że młode siewki pojawiają się pod starymi krzewami, skąd można je przesadzać.

Pamiętajmy, że kłokoczka jest krzewem bardzo rzadkim i podlegającym ochronie, dlatego podżadnym pozorem nie powinna być wykopywana z naturalnych stanowisk.

Rozwijające się liście i pąki kwiatowe kłokoczki południowej

E.M.

Kosodrzewina w Masywie Śnieżnika

P.F.

Kosodrzewina (Pinus mugo Turra)

Krewniaczka sosny zwyczajnej, królowej polskich lasów, nazywana sosną górską lub kosówką właściwą, jest krzewem żyjącym w naturze jedynie w górach powyżej górnej granicy lasu. Godna najwyższego uznania wśród 80 gatunków sosny występujących na naszej półkuli, potrafi bowiem rozkrzewić się gęstym łanem tam, gdzie już świerki górnoreglowe łapią wysokościową zadyszkę.

Zwarte zarośla kosodrzewiny bronią dostępu do hal górskich. Najwyżej w Europie rośnie w bułgarskich górach Piryn, gdzie dochodzi do 2700 m n.p.m. Powyżej regla górnego tworzy własne piętro roślinne. W Tatrach potrafi krzewić się na wysokości 1400–2000 m n.p.m., zwartym kołnierzem obrasta też hale Babiej Góry (1725 m n.p.m.), najwyższego szczytu polskich Beskidów. Niesamowity gąszcz tworzy też w Gorganach, gdzie broniła niegdyś góralom dostępu do obfitych pastwisk na połoninach. W okresie międzywojennym miłośnicy przyrody Karpat Wschodnich stoczyli ciężką walkę z firmami eksploatującymi czarnohorską kosówkę w celach przemysłowych. Wielkie połacie połonin, pozbawione przez człowieka osłony krzewów, do dziś goją rany z tego okresu. Jeszcze w latach 90. znane było naturalne stanowisko kosówki w rezerwacie „Kornuty” w Beskidzie Niskim.

Mieszańcem kosodrzewiny i sosny zwyczajnej jest sosna drzewokosa (Pinus rhaetica Brügger), rzadko występująca na torfowiskach Podhala i Sudetów. Jej polska populacja szacowana jest na kilka tysięcy osobników. Gatunek wpisany do „Polskiej czerwonej księgi roślin” jako narażony na wyginięcie.

Pięciopędowa gałązka kosodrzewiny pod niebieskim krzyżem została wpisana w godło Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego już w momencie jego powstania w 1909 r. Od roku 1952 tzw. blacha z tymże motywem obowiązuje w całych polskich górach, gdzie działają grupy regionalne GOPR. Tradycją stało się, że ratownicy znoszący z gór ofiarę wypadku kładą na jej ciało gałązkę kosówki – symbol pożegnania wędrowca czy taternika. Jedna z książek Michała Jagiełły, opisująca górskie tragedie i dramaty, nosi tytuł „Gałązka kosodrzewiny”.

Kosodrzewina w Karpatach Wschodnich

E.M.

Emblematy Tatrzańskiego i Górskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego

Tę samą rolę, co kosodrzewina w wyższych górach, pełni w Bieszczadach olsza kosa (zielona), występująca ponad górną granicą lasu. Jedyny polski rezerwat, którego celem jest ochrona tego gatunku – „Olsza kosa w Stężnicy”, utworzono w 1974 r. niedaleko Baligrodu na powierzchni 1,79 ha. Wtedy olsza kosa była rzadkością. Dziś bieszczadzką „liściastą kosówkę” można już spotkać w wielu miejscach. Jest jednym z nielicznych gatunków, które poszerzając swe terytoria, schodzą z gór w doliny. Najniższe jej stanowisko znajduje się na wysokości 464 m n.p.m. w Orelcu k. Leska. Olsza kosa występuje też w Tatrach, gdzie została kiedyś sztucznie wprowadzona, by zastąpić znajdującą się wówczas w regresie kosówkę.

Olsza kosa w Bieszczadzkim Parku Narodowym

P.F.

Okiem botanika

W górach powyżej górnej granicy lasu zaczynają się subalpejskie zarośla krzewów i skarlałych drzew. W Karpatach nazywane są piętrem kosodrzewiny. Krzew ten rośnie w Tatrach, na Babiej Górze, Pilsku i w Sudetach. Spotkać go można również na Policy, a także na Torfowiskach Orawsko-Nowotarskich, gdzie tworzy mieszańce z sosną zwyczajną. Sztucznie był wprowadzany nad Bałtykiem. Jedno takie stanowisko ma również w Bieszczadach na niższym wzniesieniu na północ od Chryszczatej.

Kosodrzewina jest karłowatym gatunkiem sosny. Osiąga zazwyczaj wysokość 3–4 m. Dożywa 300 i więcej lat. Ma mocne, sprężyste, łukowato wygięte gałęzie. Igły zebrane są po dwie w krótkopędy. Jest rośliną jednopienną, na jednym okazie rozwijają się zarówno kwiaty męskie, jak i żeńskie. Szyszki dojrzewają w trzecim roku, są kulistawe, o średnicy do 5 cm. Opatrzone skrzydełkiem nasiona rozsiewane są przez wiatr.

Drugim ciekawym krzewem piętra subalpejskiego jest olsza kosa (Alnus viridis Chaix), zwana zieloną. W Polsce na stanowiskach naturalnych występuje tylko w Karpatach Wschodnich na połoninach oraz na zarastających łąkach i pastwiskach w dolinach. To jeden z trzech rodzimych gatunków z rodzaju Alnus. Jej drzewiaste krewniaczki: olsza czarna (Alnus glutinosa L.) i olsza szara (Alnus incana L.) zasiedlają raczej bagienne i nadrzeczne lasy, tzw. olsy, olesy lub olszynki. Wprowadzana jest na hałdy górnicze.

Olsza kosa jest krzewem o wyprostowanych pędach, o wysokości do 3–4 m. Jajowate liście ustawione są skrętolegle, brzeg mają ostro ząbkowany. Kwiaty męskie zebrane są w zwisające długie kotki z żółtymi pylnikami. Kwiaty żeńskie są szyszeczkowate o różowej barwie. Kwitnie w kwietniu i maju. Zdrewniałe owocostany zebrane są po kilka i zawierają w środku wąsko oskrzydlone, drobne orzeszki.

Kwitnąca kosodrzewina

E.M.

Szyszka kosodrzewiny

P.F.

Wskazówki hodowlane

Zarówno kosodrzewina, jak taż olsza zielona nadają się do założeń krajobrazowych oraz większych alpinariów. Kosodrzewina i jej liczne odmiany są powszechnie uprawiane, kiedyś były nawet sadzone na wydmach w celu ich stabilizacji. Olszy zielonej w ogrodach prawie się nie spotyka. Uprawiana jest jedynie w ogrodach botanicznych.

Obydwa gatunki są łatwe w uprawie i odporne. Najlepiej rozmnażać je przez wysiew nasion. Kosodrzewina jest powszechnie uprawiana w szkółkach ogrodniczych i czasem leśnych. Olsza zielona – tylko okazyjnie w celu wyhodowania materiału do rekultywacji terenów górniczych.

Na żyznym podłożu kosodrzewina lubi rosnąć bujnie; aby zachować gęsty pokrój, należy urywać lub ucinać w maju 2/3 rozwijających się młodych pędów. Olsza zielona ma duże zdolności odroślowe. Nawet przycięta równo z ziemią, odbija. Obydwa krzewy najlepiej sadzić w pełnym słońcu.

Gałązki olszy kosej

E.M.

Owoce olszy kosej

M.S.

Niedojrzałe owoce kruszyny

E.M.

Kruszyna pospolita (Frangula alnus Mill.)

Bywa nazywana szakłakiem kruszyną, troszczyną bądź wilczyną. Gałązki ma delikatne, cienkie i dość kruche, od czego wzięła swoją nazwę. Jest rośliną mrozoodporną, niewybredną co do nasłonecznienia, która doskonale rośnie zarówno w pełnym słońcu, jak i głębokim cieniu. W Polsce do 2014 r. była objęta częściową ochroną gatunkową.

Kruszyna ma zdolność samozapylania kwiatów, ale jako roślina miododajna chętnie korzysta z usług pszczół. Stanowi również cenny dla nich pożytek, a to dlatego, że przez długi czas kwitnie i nektaruje (bardzo ważne, by z tego względu nie usuwać jej z powierzchni zrębów).

Drewno kruszyny w przekroju poprzecznym jest zróżnicowane na żółty biel i czerwonawą twardziel. Niegdyś było surowcem do wyrobu węgla na proch strzelniczy. Używano go też do wytwarzania materiałów barwiarskich – komponenty zawarte są w korze, drewnie, liściach i owocach tego krzewu.

Edward Marszałek

Kruszyna

Skruszonym krzewom

zaprawione owocu goryczą

bajki kruche opowiada

i straszy troszczyna

gałązek swych smyczą

wilkiem patrzy

wilczyna

Korzennym

zapachem gutaperki

i liści odwarem

po czym za karę

wabi rodaków

i idzie w zaparte

z cierniem szakłaku

Nakruszymy kory

i owoców suchych

z kolorowych jagód

zrobimy wisiory naszych marzeń

naszych wzruszeń

żal za grzechy wzbudzimy

by kruszynę skruszyć

Z uwagi na zawartość glikozydów, stanowiących połączenia glikozy z innymi cukrami prostymi, kruszyna pospolita ma cenne właściwości lecznicze. Jej kora (Cortex Rhamni Frangulae) zawiera glikozyd antrachinowy – glikofrangulinę, niegdyś powszechnie stosowany jako lek przeczyszczający i łagodnie żółciopędny. Wchodzi on wciąż w skład licznych mieszanek ziołowych i preparatów używanych na zaparcia, choroby wątroby, śledziony i dróg żółciowych. Do użytku nadaje się kora przechowywana przez rok, a następnie ogrzana w temperaturze 100°C, kora świeża zawiera bowiem związek wywołujący torsje i boleści. Nie należy jej podawać zwłaszcza w stanach zapalnych jelit, wyrostka robaczkowego, w okresie miesiączki i w chorobach nerek. Nie wolno też zażywać w okresie ciąży oraz karmienia piersią, gdyż istnieje prawdopodobieństwo negatywnego wpływu na płód i karmione dziecko. Podobne działanie mają też owoce kruszyny, które powodują silne biegunki i wymioty. Na szczęście ptakom nie szkodzą, co więcej – są ich wielkim przysmakiem.

Charakterystyczna kora kruszyny

E.M.

Przedstawicielem tej samej rodziny szakłakowatych, do której należy kruszyna pospolita, jest szakłak pospolity (Rhamnus cathartica L.), niezbyt powszechny, ale spotykany na obrzeżach lasu i wzdłuż rzek. Preferuje gleby bogate w wapń. W odróżnieniu od kruszyny ma pędy zakończone krzyżującymi się cierniami, co dało mu dawną nazwę ludową – krzyżowaciec. Z uwagi na cierniste gałęzie i dekoracyjne liście nadaje się na żywopłoty i jako ozdoba ogrodów. Roślina miododajna.

Owoce szakłaku, czarne kuliste pestkowce, dojrzewają na przełomie września i października. Niegdyś służyły do wyrobu zielonej farby, tzw. safgrinu. Surowcem do wyrobu farby żółtej była natomiast świeża kora szakłaku; kora suszona dawała barwnik zielony. Owoce uważane są za trujące, gdyż zawierają liczne glikozydy, powodujące biegunkę. Niegdyś przygotowywano z nich lek na zaparcia, wzdęcia i choroby skóry, zwłaszcza na trądzik młodzieńczy. „Ziemianin Galicyjski” z 1836 r. podaje, że sok szakłakowy należy wyciskać z nasion w sierpniu. Lek sporządzano w formie odwaru, syropu lub wyciągu.

Drewno szakłaku było kiedyś cenionym surowcem do wyrobu lasek i cybuchów do fajek. Zalecano pozyskiwać je w kwietniu.

Owoce szakłaku

E.M.

Okiem botanika

Kruszyna pospolita występuje w całej Polsce, zwłaszcza na niżu i w paśmie pogórzy. Najchętniej rośnie w lasach, borach, zaroślach i zadrzewieniach śródpolnych. Spotykana jest również na glebach bagiennych. Rzadziej występuje na Podhalu i w wyższych partiach gór. Najwyższe znane stanowisko w Bieszczadach Zachodnich położone jest na wysokości 870 m n.p.m.

Ojczyzną kruszyny są tereny północno-zachodniej Afryki, całej Europy i Azji Mniejszej. Rośnie nawet w Kazachstanie, a zawleczona niegdyś do Stanów Zjednoczonych, podjęła tam wielką inwazję i obecnie spotykana jest na całym kontynencie Ameryki Północnej.

Jest krzewem osiągającym wysokość 5 m. Bardzo rzadko przyjmuje pokrój drzewka, które może mieć nawet wysokość 7 m. Młode pędy i bezłuskie pąki są pokryte brązowym kutnerem. Kora na gałązkach jest szarobrązowa z białymi przetchlinkami. Ustawione skrętolegle liście są odwrotnie jajowate, całobrzegie i krótko zaostrzone na wierzchołku. Kwiaty niepozorne, drobne, zielonkawe, osadzone na krótkich szypułkach po kilka w kątach liści. Kwitnie od czerwca do września. Owocem są okrągłe pestkowce, początkowo zielone, później czerwone, aż do prawie czarnych. Łatwo ją odróżnić od szakłaku pospolitego, do którego jest bardzo podobna – nie ma kłujących cierni.

Krzewy kruszyny na połoninie

E.M.

W Polsce rośnie dziko blisko spokrewniony z kruszyną szakłak pospolity. Łatwo go odróżnić po ciernistych gałązkach. Jest krzewem dość często spotykanym na nizinach i wyżynach, a dość rzadko w górach, gdzie występuje w piętrze pogórza. W przeciwieństwie do kruszyny chętniej porasta podłoża bogate w węglan wapnia, zajmując ciepłolubne zarośla, świetliste lasay oraz zarastające murawy kserotermiczne.

Wskazówki hodowlane

Kruszyna lubi kwaśne i wilgotne gleby, występuje jako podszyt w lasach, borach mieszanych i olsach, gdzie chowa się w miejsca półcieniste. Jej charakterystyczną cechą jest długie kwitnienie – od maja do września. Kwiaty skupione po kilka w pęczkach pojawiają się w pachwinach kolejno wyrastających liści. Czasami można ją spotkać w większych parkach, założeniach naturalistycznych czy lasach i zadrzewieniach adaptowanych na potrzeby rekreacji.

W uprawie kruszyna jest bardzo łatwa, trzeba jednak pamiętać, że wymaga gleby kwaśnej lub obojętnej, wilgotnej. Jest w pełni odporna na mrozy. Może rosnąć w pełnym słońcu, ale bardzo dobrze znosi ocienienie. Z powodzeniem odnawia się w sposób wegetatywny.

Szakłak, poza kolekcjami w ogrodach botanicznych i arboretach, rzadko spotykany jest w uprawie. Może znaleźć zastosowanie w założeniach naturalistycznych, zwłaszcza na suchych wzgórzach wapiennych, razem z dereniem, berberysem, jałowcami i tarniną. Ze względu na niepozorne kwiaty i liście nie wyróżnia się specjalnymi walorami dekoracyjnymi.

Kwiat kruszyny

E.M.

Dojrzewające owoce kruszyny

W.G.

Leszczynowe krzewy

Shutterstock/ Kerstin

Leszczyna pospolita (Corylus avellana L.)

Nieoceniony to krzew – sprzymierzeniec ptactwa, które chętnie gniazduje w mocno rozrośniętych leszczynach. Na jej orzechach żerują dziesiątki gatunków skrzydlatych, łącznie z orzechówką, biorącą od krzewu swoją nazwę. Orzeszkami laskowymi nie gardzą także sójka, dzięcioł i kowalik, a wiewiórka traktuje je jako jeden z zasadniczych składników swego pożywienia.

Kwitnienie leszczyny uważane jest za początek fenologicznego przedwiośnia. Pszczelarze bardzo cenią fakt, że krzew ten dostarcza obfitego pożytku pszczelego w postaci pyłku z bazi, czyli kwiatostanów męskich. Szczególnie ważne jest, że pojawia się on bardzo wcześnie, zanim jeszcze inne gatunki dają pożytek kwiatowy. Jeżeli w okresie kwitnienia leszczyn jest dość ciepło, pszczoły skwapliwie korzystają z okazji.

W parkach spotkać można leszczynę turecką (Corylus colurna L.) – drzewo osiągające 25 m wysokości, o regularnej koronie i dekoracyjnych liściach. Toleruje wysokie zanieczyszczenie powietrza, dlatego w wielu krajach wprowadzane jest do zadrzewień przydrożnych. Piękny okaz tego gatunku rośnie w arboretum Ośrodka Kultury Leśnej w Gołuchowie.

Orzechy laskowe to również przysmak ludzi. Badania laboratoryjne wykazały, że jadalne jądra orzechów mają wielką wartość odżywczą przy składzie zupełnie odmiennym niż skład innych owoców leśnych. Podczas gdy głównym bogactwem jagód leśnych są cukry i kwasy organiczne wraz z solami mineralnymi i witaminami, to w orzechach laskowych są również tłuszcze, których zawartość dochodzi nawet do około 70%, oraz białka, stanowiące do 20% ich masy. Poza tym zawierają inne cenne składniki, takie jak witaminy i związki mineralne.

Ważną cechą orzechów laskowych jest ich trwałość – świetnie nadają się do długotrwałego przechowywania i dalekiego transportu, ale pod warunkiem należytego wysuszenia.

W niektórych okolicach praktykuje się „palenie” lub prażenie orzechów w wyniku poddania ich działaniu temperatury powyżej 100°C. Pod jej wpływem częściowemu rozkładowi ulegają białka. Wydzielający się siarkowodór przesyca miazgę orzechów i tworzy nowe związki, nadając orzechom przyjemny zapach i pikantny smak. W wyniku prażenia orzechy podlegają jednocześnie pasteryzacji, przez co zwiększa się ich trwałość.

Ze spalonych i cienko startych, na sposób kawy, jąder orzechowych otrzymuje się kakao – w niczem nie ustępujące gatunkom z zagranicy do kraju przywożonem… – donosił w 1913 r. tygodnik „Przyjaciel” wydawany w Wilnie.

Orzechy należy zbierać dopiero wtedy, gdy osiągną całkowitą dojrzałość, gdyż dopiero wówczas osiągają pełną wartość. Nie powinniśmy zatem zrywać ich przedwcześnie, chyba że potrzebujemy tzw. oliwy orzechowej, która kiedyś była używana jako składnik farby drukarskiej oraz przez malarzy do rozprowadzania farb na płótnie.

Leszczyna ma bardzo pozytywny wpływ na glebę – usprawnia ją, a opadem listowia wzbogaca w cenne składniki. Dzięki potężnym i silnie rozgałęzionym korzeniom doskonale wiąże glebę, dzięki czemu znakomicie nadaje się do utrwalania skarp i stromych zboczy (chroni przed zmywaniem i osypywaniem).

Bardzo łatwo rozmnaża się z odrośli, które przez pierwsze 2–3 lata rosną w postaci prostych pędów, znajdujących kiedyś zastosowanie w wyrobach rękodzielniczych i jako wędziska. Filip Kobierzycki pisał: Użytek leszczyny na obręcze, węgle do prochu strzelanego, i różne statki domowe tudzież oficjalne jest bardzo wielki, dla czego błędnie wzgardzony ten krzak na wielkie poważanie zasługuje, osobliwie gdzie ogrodzenie chrustem jest w zwyczaju i potrzeba obręczy przyciska. Znam bowiem browary, które znaczną część swych dochodów na obręcze laskowe wydają i z daleka sprawozdać muszą. Przetacznicy z okolic Rzeszowa zakupują w górach leszczynę na przetaki i ci to najwięcej piękne zarośla leszczyny niszczą. Autor już ponad dwa wieki temu proponował wprowadzenie upraw leszczyny z podziałem na zręby w cyklu 15-letnim.

Orzechy laskowe

Shutterstock/ Aleksandr Bryliaev

Były też niegdyś użytkowane liście i młode pędy, które po wysuszeniu przeznaczano na paszę dla bydła. W sadach zalecano sadzenie leszczyny w międzyrzędach w celu ochrony kwitnących jabłoni i gruszy przed późnymi przymrozkami.

Z drewna leszczyny robiono rękojeści do narzędzi gospodarskich, cepy, grabie, faszynę, tyczki do grochu i fasoli. Młode, długie pędy służyły do wyplatania płotów i ścian chlewów. Gałęzie przeznaczano na chrust opałowy, z grubszych ich fragmentów wykonywano niezwykle odporne na ścieranie koła do powozów. Na wszystkie te wyroby leszczyna była zużywana w ogromnych ilościach, trudnych do ustalenia. Jeszcze 20–30 lat temu w podkarpackiej Golcowej pracowali tzw. opałczarze, którzy po surowiec leszczynowy na koszyki i opałki wyprawiali się nawet kilkadziesiąt kilometrów od domu.

Celtycki horoskop leśny

Leszczyna – oryginalność

(urodzeni 22–31.03 oraz 24.09–3.10)

Leszczyna, choć niepozorna, ma wiele wdzięku i trudno oprzeć się jej urokowi. Kapryśna i zmienna, umie sprawić, by ją kochano. Potrafi być szczodra i tolerancyjna lub niebezpieczna, uparta i złośliwa. Oryginalna i niepodobna do nikogo, zwraca na siebie uwagę. Można się po niej spodziewać wszystkiego. W miłości potrafi być najmilszym albo też najbardziej męczącym partnerem. Związek z nią jest fascynujący, choć na ogół nie przynosi odpoczynku. Leszczyna jest typem społecznika, dobrym pracownikiem uczącym się szybko i łatwo. Ma wiedzę, ale jaki z niej zrobi użytek, zależy to tylko od jej dobrej woli.

Krzew leszczyny pospolitej

P.F.

W latach 50. i 60. minionego wieku leszczyna stała się głównym surowcem na obręcze do beczek na masło; beczki wytwarzała Centrala Produktów Niedrzewnych „Las”. Ceniono gonność drewna, małą zbieżystość, sprężystość i wytrzymałość, a przy tym łupliwość, pozwalającą na łatwą obróbkę. Leszczynowe pędy były też poszukiwane przez wędkarzy wiejskich.

Drewno leszczyny znajdowało w przeszłości wiele innych zastosowań, m.in. do produkcji wyrobów koszykarskich i sprzętów gospodarstwa domowego (np. szczebliny drabin powstawały z leszczyny). Z leszczyny wyrabiano węgiel malarski, który był również komponentem prochu strzelniczego. Wióry leszczynowe używano do oczyszczania wina, kora i kwiaty męskie służyły za lekarstwo w biegunkach. Kora z korzenia wodą zalana ma być pomocną na febrę. Czekolada z orzechów dobra na kamień – pisał w 1875 r. Michał Szubert w publikacji „O krzewach leśnych liściastych”.

Orzechami laskowymi żywią się liczne gatunki ssaków i ptaków, m. in. orzechówka, która zawdzięcza orzechom swoją nazwę. Są one również przysmakiem ludzi.

Okiem botanika

Leszczynę spotyka się w całej Polsce. W górach występuje w reglu dolnym, zwłaszcza w Bieszczadach. Jest gatunkiem zbiorowisk żyznych lasów liściastych i mieszanych. Rośnie powszechnie w grądach, jaworzynach, żyznych buczynach i łęgach olszowych. Mniej licznie spotykana w uboższych lasach i borach mieszanych. Wraz z innymi krzewami bujnie się rozwija na okrajkach i przy leśnych drogach. Gatunek światłolubny, który znosi ocienienie. Potrafi skutecznie konkurować o światło z drzewami, zagłuszając siewki i podrosty.

Leszczyna dorasta do 8 m wysokości, żyje do 80 lat i daje liczne odrośla z karpy korzeniowej. Jej młode pędy są gruczołowato owłosione z naprzemianlegle rozmieszczonymi pąkami. Liście ma odwrotniejajowate, o sercowatej nasadzie, z krótko zaostrzonym wierzchołkiem i o piłkowanym brzegu, w całości wraz z krótkim ogonkiem miękko owłosione. Kwiaty rozdzielnopłciowe. Męskie mają kształt zwisających, podłużnych kotków i w czasie pylenia są żółte. Żeńskie są niepozorne, ukazują się na szczytach pąków w postaci wystających, różowych znamion słupków.

Kwitnąca leszczyna pospolita

P.F.

Leszczyna kwitnie bardzo wcześnie, często już w lutym i marcu, a w czasie ciepłych zim nawet w styczniu. Wyżej w górach kwitnie później, w kwietniu.

Owocem są zebrane po kilka twarde orzechy, wystające z frędzlowatej, zielonej okrywy owocowej. Wyrastają pojedynczo lub w skupieniu do pięciu sztuk, dojrzewając na przełomie sierpnia i września.

Wskazówki hodowlane

Leszczyna jest trwałym elementem każdego wiejskiego podwórka. Może rosnąć przy płocie, przy zabudowaniach, zdarza się nawet, że dorodne, dobrze owocujące okazy wyrastają z wnętrza drewutni. Coraz częściej spotykane są plantacje leszczyny. Na rynku spotyka się różne odmiany szlachetne i mieszańce, zarówno ozdobne, jak i uprawiane dla orzechów.

Leszczyna zdecydowanie lepiej udaje się na glebach żyznych, wapiennych i w cieplejszym klimacie, bo wtedy obficie i regularnie owocuje. Jest całkowicie mrozoodporna. Znosi przycinanie i odmładzanie, co jest ważne zwłaszcza w mniejszych ogrodach, bo z czasem konary szeroko się rozkładają, zajmując coraz więcej miejsca. Najlepiej posadzić leszczynę w pełnym słońcu. Można z niej tworzyć nieformowane, szerokie żywopłoty lub pasy ochraniające przed wiatrem. Łatwo daje się rozmnażać wegetatywnie przez odcinanie wyrastających u nasady karpy młodych pędów odroślowych z korzeniami.

Kwiat żeński leszczyny pospolitej

M.S.

Orzechy leszczynowe dojrzewają dopiero w sierpniu

Shutterstock/ Nikolay Dimitrov – ecobo

Kwiaty róży dzikiej

Shutterstock/ Radka1

Róża dzika (Rosa canina L.)

Jeszcze nie tak dawno wojacy śpiewali o zakwitających pąkach białych róż i o Kasieńce nadaremno wyczekującej swego Jasieńka. Biel różanego kwiatu sugerowała czystość uczucia, któremu wojenka nie pozwoliła ani rozkwitnąć, ani się spełnić. Białe róże, a jeszcze lepiej wieniec z nich uwity, to symbol niewinności i dziewictwa, przy czym symboliczną moc samej bieli wzmacniają kolce tego krzewu. Dzięki temu z przydroży białe róże powędrowały do przydrożnych kapliczek, gdzie towarzyszą Matce Boskiej i różnym świętym.

Symbolika róży dała również początek chrześcijańskiemu różańcowi, którego rzeźbione paciorki „nawlekane” są na gałązkę na podobieństwo pąków, grona zaś odmawiających różańcowe modlitwy zwane są różami. Różowe kwiaty szypszyny – bo tak brzmi stara nazwa ludowa krzewu – to także miłość, jeszcze naiwna i szczera, ale już z lekkim podtekstem erotycznym – tak ją przynajmniej interpretują znawcy snów i osoby biegłe w mowie kwiatów. Nazywany niegdyś również psią różą, co jest dosłownym tłumaczeniem z łaciny – Rosa canina.

Jan Kasprowicz

Krzak dzikiej róży w Ciemnych Smreczynach*

(fragment)

W ciemnosmreczyńskich skał zwaliska,

Gdzie pawiookie drzemią stawy,

Krzak dzikiej róży pąs swój krwawy

Na plamy szarych złomów ciska…

(…)

W seledyn stroją się niebiosy,

Wilgotna biel wieczornej rosy

Błyszczy na kwieciu dzikiej róży.

A cichy powiew krople strąca

Na limbę, co tam próchniejąca

Leży, zwalona wiewem burzy…

* W wierszu jest mowa o róży alpejskiej, charakteryzującej się czerwonymi kwiatami, nie zaś o róży dzikiej, mającej kwiaty różowe lub białawe (przyp. red.).

Owoce dzikiej róży od wieków były chętnie wykorzystywane w kuchni. Wytwarzane z nich dżemy, konfitury, soki, wina czy nalewki mogą zadowolić gusta najwybredniejszych smakoszy. Są one także prawdziwą „bombą witaminową”, dostarczając witamin: B1, B2, E, K i PP, a szczególnie C. Niewątpliwie owoce róży są najbogatszym ze wszystkich zbadanych dotąd na całej kuli ziemskiej źródeł witaminy C. Stwierdzono, że kilogram dojrzałych owoców zawiera jej tyle, co 10 kilogramów cytryn! (już 2–3 owoce mogą pokryć dzienne zapotrzebowanie dorosłego człowieka). Sto gramów miąższu owoców róży ma w sobie często aż pół grama kwasu askorbinowego.

Dużo w nich także bioflawonoidów, karotenoidów, garbników, pektyn, kwasów organicznych (w tym cytrynowego i jabłkowego), olejków eterycznych i soli mineralnych. W kilogramie owoców jest też tyle witaminy A, że wystarczyłoby jej na całkowite pokrycie dziennego zapotrzebowania aż 150 ludzi (właściwie nie jest to gotowa witamina A, lecz materiał, z którego tworzy się ona w wątrobie ludzkiej lub zwierzęcej). Róża zawiera także znaczne ilości witamin B2, K i P.

Owoce dzikiej róży bardzo dobrze wpływają na nasze zdrowie, działając wzmacniająco na organizm. Leki różane zaleca się przy przeziębieniach i infekcjach układu oddechowego. Nie należy jednak spożywać owoców na surowo prosto z krzewu, powinno się je przynajmniej dobrze umyć, a najlepiej przerobić na konfitury lub soki albo nawet na wino różane – znakomite w smaku. Nic dziwnego, że róża dzika od wieków cieszyła się uznaniem nie tylko ludu, ale i szlachty. Kobierzycki w 1809 r. pisał:

Owocująca dzika róża

E.M.

Konstanty Ildefons Gałczyński

Dzika Róża

Za Dzikiej Róży zapachem idź

na zawsze upojony wśród dróg –

będzie cię wiódł jak czarodziejski flet

i będziesz szedł, i będziesz szedł,

aż zobaczysz furtkę i próg.

Dla Dzikiej Róży najcięższe znieś

i dla niej nawiewaj modre sny.

Jeszcze trochę. Jeszcze parę zbóż.

I te olchy. Widzisz. I już –

będzie: wieczór, gwiazdy i łzy.

O Dzikiej Róży droga śpiewa pieśń

i śmieje się, złoty znacząc ślad.

Dzika Różo! Świecisz przez mrok.

Dzika Różo! Słyszysz mój krok?

Idę – twój zakochany wiatr.

Owoce w jesieni zbierane, z pestek nasiennych oczyszczone, smażą na konfiturę, suszą na konserwę, i wiele z nich smacznych inwentują potraw, które tylko na pańskie wstępują stoły.

Niezwykle cenione były niegdyś nalewki z owoców dzikiej róży, zbieranych po pierwszym przymrozku, nakłuwanych i zalewanych alkoholem. Aromatu dodawała suszona mięta, goździki i kwiat rumianku. Stare przepisy nakazywały zaprawiać ten eliksir miodem, po czym wystawić cierpliwość wykonawcy na co najmniej dwa miesiące.

Warto ten gatunek propagować w ogrodach przydomowych, gdyż jak mało który swoimi owocami potrafi rozjaśniać szarość późnej jesieni i zimy, wabiąc przy tym ptactwo żerujące na nim do wczesnej wiosny. Łatwo go uprawiać, gdyż ma niewielkie wymagania glebowe, choć lubi rosnąć w dobrym oświetleniu. Żeby rozmnożyć, wystarczy przygiąć długie pędy i przyłożyć ziemią – rok później możemy odciąć ukorzenioną już nową sadzonkę.

Okiem botanika

Krzewy róży dzikiej porastają całą Europę. W Polsce występują od wybrzeża Bałtyku po wyższe położenia górskie, trzymając się przede wszystkim prześwietlonych lasów. Spotykamy je również w zbiorowiskach zaroślowych oraz na śródpolnych miedzach, przydrożach i w ekotonach. Są dość wymagające co do światła i niewybredne co do siedlisk. Dorastają do 3 m wysokości, przy czym ich gałęzie łukowato wyginają się na zewnątrz, tworząc kolczastą plątaninę. Zdarza się czasem, że osiągają znacznie większą wysokość, kiedy pędy wspierają się o pnie drzew lub inne krzewy.

Jajowato-eliptyczne liście o brzegach mocno piłkowanych mają dość zmienną budowę i wielkość. Kwitnienie, rozciągnięte w czasie, przypada od maja do lipca. Białe i różowe kwiaty, miododajne, o przyjemnym zapachu, przyciągają wiele owadów. Nasiona dzikiej róży skrywane są w tzw. owocu szupinkowym (pozornym).

Krzew róży dzikiej

E.M.

W Polsce mamy aż 16 gatunków dziko występujących róż. Powszechnie wszystkie nazywane są dziką różą, jednak dla botanika każda jest odrębnym gatunkiem, a różą dziką nazywany jest tylko jeden z nich o łacińskiej nazwie Rosa canina.

Róża dzika ma gałązki równomiernie pokryte mocnymi, hakowatymi, dużymi kolcami, które łatwo odłamać. Szczególnie nieprzyjemny jest kontakt ze starymi kolcami na uschniętych pędach, bo łatwo się łamią, a ich fragmenty pozostają w ciele. Liście składają się z 5 lub 7 listków o zmiennym, najczęściej eliptycznym kształcie i piłkowanym brzegu. Ogonki mają kolczaste, z przyrośniętymi, wąskimi przylistkami. Pięciokrotne kwiaty są różowe lub białe. Owoce, tzw. rzekome, mają kształt kulisty lub jajowaty, po dojrzeniu stają się pomarańczowe lub czerwone. W środku kryją się drobne, owłosione niełupki.

Z innych gatunków warto wspomnieć o róży alpejskiej, mającej ciemnoróżowe kwiaty i gładkie pędy z drobnymi, szczeciniastymi kolcami tylko w dolnych częściach pędów. Bardzo efektowna jest róża francuska o dużych purpurowo-czerwonych kwiatach. Na uwagę zasługuje również najrzadsza z naszych róż – róża Kostrakiewicza. Jest gatunkiem endemicznym Gór Pieprzowych koło Sandomierza, co oznacza, że występuje wyłącznie w tamtych okolicach.

Wskazówki hodowlane

Róża dzika, poza tym że ma kolce, nie sprawia większych kłopotów w uprawie. Udaje się prawie w każdych warunkach ogrodowych i nie ma wygórowanych wymagań co do żyzności podłoża. Jest w pełni odporna na mrozy. Jeśli zapewnimy jej słoneczne miejsce, będzie obficie kwitnąć i owocować. Pozostawione na zimę na krzewach owoce przyciągają do ogrodów wiele gatunków ptaków, które żywiąc się nimi, rozsiewają dziką różę.

Co kilka lat krzewy należy odmładzać, usuwając stare i obumierające pędy. Cięcia najlepiej przeprowadzać wiosną. Najłatwiej rozmnaża się dziką różę wegetatywnie przez podział podczas przesadzania lub generatywnie, wysiewając jesienią nasiona. Na podkładkach z dzikiej róży szczepione są różne szlachetne jej odmiany. Bardzo oryginalnym gatunkiem w ogrodzie będzie róża alpejska lub francuska. Ich sadzonki można czasem kupić w ogrodach botanicznych lub u kolekcjonerów wyspecjalizowanych w uprawie róż.

Owoce róży dzikiej

E.M.

Kwitnące krzewy tarniny

Shutterstock/ Kennerth Kullman

Śliwa tarnina (Prunus spinosa L.)

Nazwy ludowe śliwy tarniny to: tarnina, tarń, tarka, ciarki, ciernie czarne, żarnośliwa, ciernie, wilżyła. Ona sama dała nazwę wielu polskim miejscowościom, w tym wielkiemu miastu Tarnów. Jan Długosz około 1470 r. w swej pracy „Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis” napisał, że Tarnów swą nazwę wziął od krzaków bujnie tutaj się rozrastających i kwitnących, które to zarośla po polsku tarnią są nazywane. Źródłem jest prasłowiańskie słowo trń – cierń, od którego wywodzi się nazwa tarniny. Tarnów znaczyłoby więc – cierniowy, miejsce porosłe cierniem, po staropolsku – ciernisko.

Nazwy miejscowe pochodzące od tarniny występują niemal w całej Europie, np. bułgarskie Welike Tyrnowo. W Polsce jest osiem miejscowości o nazwie Tarnów i 39 o nazwie podobnej, m.in. Tarnowiec, Tarnawa, Tarnowskie Góry, Terka.

Jesienią czarna śliwka tarniny pokrywa się popielatym nalotem i pozostaje na krzewie aż do przymrozków. Po przemrożeniu traci swój cierpki smak. Zawiera dużo witaminy C.

W ludowej tradycji śliwa tarnina była krzewem dającym moc ludziom słabym do zmagania się z przeciwnościami losu. Niegdyś zwana była pieszczotliwie kociubą – tak zresztą nazywano wszystkie cierniste krzewy o czarnych owocach. Wierzono, że jej ostre kolce mogą nie tylko odstraszać żywe stworzenia, ale też różne leśne demony. Dlatego całe gałązki wieszano nad wejściem do chaty, obory czy chlewu, by zapewnić bezpieczeństwo ludziom i chudobie. Jeśli zaś podróżnemu nocleg wypadł w lesie, szukał on legowiska w tarninowej gęstwinie, co gwarantowało mu pełne bezpieczeństwo, choć groziło bezsennością i bolesnymi zadrapaniami.

Maria Czerkawska

Tarnina

(fragment)

Na miedzach pół zielonych śnieżyste tarniny,

Puchami osypane czarne, ostre pręty,

Kolec twardy, kłujący w biel kwiatów zamknięty…

Czar zapomnień wiośniany, młodzieńczy, jedyny.

Zarośla tarninowe tworzą gąszcz nie do przebycia

E.M.

Gałęziami tarniny należało rozpalać tradycyjne ognisko podczas nabożeństwa w Wielką Sobotę, ogarki zaś wrzucone do święconej tego dnia wody zapewniały jej nadzwyczajną moc. Również sobótki palone w noc świętojańską starano się zaczynać od podpalenia tarniny, co miało gwarantować wypędzenie węży z okolicy. Ogarki sobótkowe wrzucone do rzeki lub stawu chroniły przed topielicami i mamunami – tylko w takiej wodzie można się było kąpać bezpiecznie.

Tarnina jest bardzo cenną rośliną miododajną, dostarcza zarówno pyłku, jak i nektaru, a jej wydajność szacowana jest na 25 kg miodu z hektara. Owoce są chętnie zjadane przez ptactwo, dlatego rzadko można je spotkać zimą na krzewach.

Owoce tarniny wykorzystywały ludy pierwotne Europy Środkowej, co potwierdzają wykopaliska. Były zjadane wprost z krzewów przez dzieci i pasterzy, suszono je także jako tzw. pożywienie głodowe na zimę. Dopiero po upowszechnieniu cukru, nauczono się przerabiać tarki na wina, soki, dżemy i kompoty. Znane są sposoby marynowania niedojrzałych owoców jako namiastki oliwek. Przemrożone mogą być surowcem do wyrobu bimbru czy też znakomitych nalewek.

Dopóty nie zostały rozpowszechnione uprawy sadownicze śliw różnych odmian, dopóki tarki miały spore znaczenie w kuchniach wielu narodów. Francuzi z niedojrzałych owoców robili marynaty w occie, a z dojrzałych likier zwany prunelle. Niemcy, podobnie jak Rosjanie, używali tarek do destylacji wysokoprocentowych alkoholi. W Polsce wyrabiano z nich wino; liczyły się zwłaszcza jako komponent wzbogacający smak.

Tarnina zawiera dużo witaminy C, ale uwaga – pestki owoców mają właściwości trujące.

Z drewna tarninowego Irlandczycy wykonują tradycyjne laski zwane shillelagh. Wiązki tarniny wykorzystywane są w tężniach solankowych, gdzie służą do wytwarzania aerozolu z solanki. Owoce, liście i kora, zwłaszcza z niedojrzałych owoców, do niedawna miały jeszcze znaczenie w farbiarstwie, pozwalały bowiem uzyskać barwniki od żółtego, poprzez zielony, aż po odmiany czerni. Z kory tarniny wytwarzano nawet atrament. Uważano też dawniej, że owoc wrzucony do beczki psującego się wina może skutecznie poprawić jego smak.

Leopold Staff

Głóg i tarnina

(fragment)

Kiedy pożarem nasza ziemia cała

Niby ognisty krzak męki gorzała,

Patrząc, jak dzika śmierć lud jej przerzedza:

Jedno jedyne ocalało, miedza,

Na której dziki dziś głóg i tarnina

Odkwita niby pamięć, co wspomina

Pokój…

(….)

Wieczny spoczynek zmarłym!… Niech wspomina

Tych, co cierpieli, ten głóg i tarnina,

Te proste chamy wśród krzewów, co z nędzy

Ziemi zniszczonej odkwitły najprędzej,

Wstydząc, że od serc ludzkich miłosierniej

Czynią cieszące kwieciem krzaki cierni…

Owoce tarniny latem

E.M.

Owoce tarniny późną jesienią po przemrożeniu

M.S.

Dawni Słowianie sadzili cierniste krzewy tarniny na grobach samobójców, by powstrzymać ich przed pokusą straszenia ludzi, ana stosach z tarniny palono czarownice. Tarnina służyła też za materiał na korony cierniowe do figur Chrystusa. Stare podanie mówi, że Bóg obsypał tarninę niezliczoną ilością śnieżnobiałych kwiatów, bo chciał w ten sposób podkreślić jej niewinność i zadać kłam oskarżeniom, że to tarnina dała swoje kłujące pędy na koronę cierniową.

Z kwitnięciem tarniny związane są różne przesądy i porzekadła. Obfitość kwiatu miała zwiastować narodziny dziecka w rodzinie, samo zaś kwitnienie uznawano za nieomylną przepowiednię kilkudniowego spadku temperatur. „Gdy tarka w kwiatach, mróz figle płata”, „Kwitnie tarnina – przymrozek trzyma” – mówiono kiedyś na Podkarpaciu.

Okiem botanika

Śliwa tarnina to krzew pospolity w całej prawie Polsce. Rzadziej występuje jedynie na północnym wschodzie; brak jej w wyższych partiach gór, gdzie dochodzi do regla dolnego. Rośnie w miejscach słonecznych, na zboczach, miedzach, skrajach lasów, przy drogach i torach kolejowych. Wraz z innymi krzewami tworzy tzw. czyżnie, czyli charakterystyczne zakrzewienia w otwartym krajobrazie pól i pastwisk. Spotkać ją można również w podszytach świetlistych lasów.

Tarnina jest krzewiastym gatunkiem śliwy. Zazwyczaj dorasta do 3–4 m wysokości. Wytwarzając odrośla korzeniowe, szeroko się rozrasta. Stare krzewy mogą dożywać do ponad 50 lat, ale ze względu na odroślowe rozmnażanie trudno określić ich wiek. Gałązki ma cierniste, sztywne i bardzo kłujące.

Kwiaty tarniny

E.M.

Kwitnie bardzo obficie w kwietniu, jeszcze przed rozwojem liści, lub w maju. Pąki kwiatowe umiejscowione są na mniej lub bardziej prostopadłych do długopędu krótkopędach zakończonych cierniem. Kwiaty ma pięciokrotne, krótkoszypułkowe, białe, zebrane po kilka na krótkopędach, o średnicy do 1,5 cm. Młode gałązki są miękko owłosione. Niewielkie liście są podłużnie eliptyczne lub odwrotniejajowate o piłkowanym brzegu. Owoc to kulisty, jakby pokryty woskiem, granatowoczarny pestkowiec o średnicy około 1 cm i cierpkim miąższu. Cierpkość znika po przemrożeniu.

Wskazówki hodowlane

Kępy tarni są bardzo ważnym elementem naszego krajobrazu. Bywa jednak i tak, że ten ekspansywny krzew jest zagrożeniem dla cennych przyrodniczo, ciepłolubnych muraw i łąk. W uprawie jest rzadko spotykany. Ze względu na duże zdolności odroślowe nie jest polecany do małych ogrodów. Znajduje zastosowanie w założeniach naturalistycznych i krajobrazowych. Można go wprowadzać do śródpolnych zakrzewień, trzeba jednak pamiętać, że jest gatunkiem trudnym do usunięcia. Nie wymaga przycinania, oczywiście poza bujnie pojawiającymi się odroślami. Daje się łatwo formować w kształcie niskiego drzewka. Nie potrzebuje specjalnych warunków, nie lubi tylko gleb kwaśnych i podmokłych.

Tarninę można rozmnażać z nasion, ale najłatwiejszym i najszybszym sposobem jest rozmnażanie z odrośli korzeniowych.

W uprawie od dawnych czasów znajduje się wiele innych gatunków śliw, z których wyhodowano mnóstwo odmian i mieszańców. Poza pospolitą tarniną do śliw zaliczane są śliwa domowa, ałycza, mirabela i renkloda. Taksonomicznie należą również do nich: morela, brzoskwinia, migdał, czereśnia, wiśnia oraz czeremcha. Jest to rodzaj bardzo bogaty w gatunki.

Mąkla tarniowa na gałązce tarniny

M.S.

Dojrzałe owoce trzmieliny pospolitej

P.F.

Trzmielina pospolita (Euonymus europaeus L.)

Najliczniejsza jest w lasach liściastych i łęgach. Dorasta do 3 m wysokości jako krzew, bywają jednak osobniki o pokroju drzewa, osiągające wysokość do 8 m. W naszych lasach rosną trzmielina pospolita (europejska) i brodawkowata.

Trzmielina w staropolskim języku oznaczać mogłaby „małżonkę” trzmiela. Tymczasem jest to powszechnie występujący krzew o oryginalnych, różowopomarańczowych lub różowoczerwonych owocach, kształtem przypominających kolorowy biret. W zabawach dziecięcych te owocki często grają rolę kolczyków. Chociaż wyglądają tak pociągająco, nie należy ich spożywać! Nawet w nieznacznych ilościach mogą spowodować zaburzenia żołądkowe i wymioty, uczucie oszołomienia. W większych – są dla ludzi trujące!

Nasiona trzmieliny mają, co prawda, właściwości trujące, ale nie przeszkadza to ptakom w zjadaniu i trawieniu osnówek. Wydalane nasiona są rozsiewane na dalsze odległości. Warta podkreślenia jest rola biocenotyczna tarniny, która jesienią dostarcza pokarmu dla dziesiątków gatunków ptaków na przelotach.

Gutaperka to surowiec, który pod tą nazwą przywędrował do nas z lasów Półwyspu Malajskiego. Gettach oznacza klejący się mleczny sok roślinny (także gumę albo smołę), a pertja – okruch. Z tych dwóch zniekształconych po europejsku słów utworzono wyraz gutaperka. Do Europy, do Anglii, po raz pierwszy przywieźli ją w 1843 r. dwaj mieszkańcy Singapuru: Wiliam Montgomery i Jose d’Almeida. Wcześniej, bo w pierwszej połowie XVIII w., sprowadzono z dżungli brazylijskiej pierwsze próbki kauczuku.

W dawnym czasach drewno trzmieliny wykorzystywano do celów gospodarczych. Jest bardzo twarde, cenili więc je stolarze i tokarze, szewcy zaś robili zeń kołki do butów. Filip Kobierzycki pisał: Chędogie osoby używają go na zębodłuby, prości fajczarze na cybuchy, a malarze na raczkule zamiast ołówków, gdy trzmielina na węgiel palona będzie.

W latach 50. minionego wieku za sprawą zawartej w trzmielinie gutaperki zapowiadała się wielka kariera tego krzewu. Już na początku XX w. odkryto we Francji, że kora korzenia trzmieliny zawiera substancję podobną do kauczuku lub do gutaperki. Potraktowano to jako ciekawostkę i… puszczono w niepamięć. Trzydzieści lat później w Związku Radzieckim rozpoczęto poszukiwania surowców kauczukodajnych w miejscowej florze i wówczas to radziecki botanik G. Bosse odkrył, że w korze korzeni trzmieliny znajduje się gutaperka, niekiedy nawet w znacznych ilościach. W 1932 r. prasa doniosła o budowie pierwszej przetwórni tego surowca w ZSRR.

Krzew trzmieliny jesienią

E.M.

Dlaczego więc dotąd nie użytkujemy trzmieliny? Dlaczego nie budujemy fabryk, nie tworzymy przemysłu gutaperki naturalnej? Dlaczego nie chodzimy w płaszczach impregnowanych trzmielinową gutaperką?

Zarówno kauczuk, jak i gutaperka w formie najwcześniej poznanej to skrzepły lateks, mleczny sok niektórych drzew. Z czasem chemicy zbadali skład kauczuku i gutaperki, ustalając, że głównym składnikiem gutaperki jest węglowodór, który nazwano gutą. W gutaperce zawarte są również inne składniki, takie jak żywice, cukry i sole mineralne, które na ogół obniżają jej wartość. Przy okazji okazało się, że kauczuk i gutaperka, pochodzące z różnych stron świata, są bardzo bliskimi krewnymi.

W dobie rewolucji technicznej obydwa surowce stały się bardzo poszukiwane, przede wszystkim do wyrobu kabli telefonicznych i telegraficznych, zwłaszcza podwodnych albo przeznaczonych na miejsca bagniste czy podmokłe. Gutaperka znalazła zastosowanie przy produkcji impregnowanych tkanin, mas plastycznych, aparatury laboratoryjnej, jest bowiem odporna nawet na działanie kwasu fluorowodorowego, który trawi szkło! Z biegiem lat zaczęto jej używać do wyrobu narzędzi i materiałów medycznych, zwłaszcza dentystycznych. Znalazła też zastosowanie w przemyśle obuwniczym i futrzarskim, stała się komponentem syntetycznych skór i klejów do spajania mas kauczukowych ze skórą lub metalem. Dopiero tuż przed wybuchem drugiej wojny światowej zaczął ją wypierać polietylen, który do dziś króluje w przemyśle.

Początkowo gutaperkę naturalną pozyskiwano wyłącznie z podzwrotnikowych drzew lateksowych, rosnących niegdyś dość pospolicie w pierwotnych lasach południowo-wschodniej Azji: na Półwyspie Malajskim, w Indochinach, w Birmie, na wyspach Sumatra, Jawa, Borneo, Cejlon i innych, a także w południowo-wschodniej Afryce. Było to jedyne i niestety niewystarczające źródło gutaperki. I właśnie wtedy, gdy przemysł zaczął dotkliwie odczuwać jej brak, zwrócono uwagę na właściwości trzmieliny.

Również w Polsce rozpoczęto badania nad wykorzystaniem trzmielinowej gutaperki. W 1952 r. Instytut Badawczy Leśnictwa przebadał prawie 2,5 tysiąca krzewów trzmieliny pospolitej i brodawkowatej w rozmaitych częściach kraju. Stwierdzono, że nasza trzmielina pospolita nadaje się do wykorzystania przemysłowego, zawiera bowiem w korze korzeniowej około 5%, a trzmielina brodawkowata nawet 7% guty. Niektóre osobniki miały jej aż 20%. Zbadano, w jakich krainach przyrodniczo-leśnych trzmielina ma najwyższy procent guty i określono, jak typ siedliskowy lasu wpływa na zawartość tego surowca w roślinie. W roku 1953 Lasy Państwowe dostarczyły nawet przemysłowi obuwniczemu na próbę kilkusetkilogramową partię kory korzeniowej trzmieliny. Wkrótce jednak rozwój przemysłu chemicznego osłabił zainteresowanie tym surowcem. Na pewno z korzyścią dla krzewu, który pięknie się dziś „trzmieli” na obrzeżach polskich lasów i w śródpolnych zaroślach.

Rzadziej spotykanym gatunkiem w Polsce jest trzmielina brodawkowata (Euonymus verrucosus Scop.), charakteryzująca się brunatnymi brodawkami na gałązkach. Kwiaty ma brązowawe, a ukryte w torebkach nasiona – czarne, okryte tylko do połowy pomarańczową osnówką.

Trzmielina brodawkowata to niewysoki krzew dochodzący do 2 m. Jest rośliną trującą; spożycie owoców może wywołać dreszcze, biegunki, zaburzenia pracy serca. Korzenie zawierają około 30% gutaperki.

Kwiaty trzmieliny brodawkowatej

P.F.

Okiem botanika

W naszym kraju występują dwa gatunki trzmieliny – pospolita i brodawkowata. Znacznie częściej spotykana jest trzmielina pospolita, rosnąca w całej niżowej Polsce i w niższych położeniach górskich. Trzmielina brodawkowata osiąga u nas swoją zachodnią granicę zasięgu. Spotykamy ją głównie we wschodniej części kraju, na Pogórzu Karpackim i w Pieninach.

Obydwie trzmieliny rosną w różnych typach lasów i zbiorowisk zaroślowych, przy czym trzmielina pospolita występuje również na siedliskach wilgotnych w lasach łęgowych i nadrzecznych zaroślach. Obydwie są częste w grądach i buczynach, zwłaszcza ciepłolubnych.

Trzmielina pospolita jest krzewem, bardzo rzadko niewielkim drzewkiem dorastającym do wysokości 8 m. Młode pędy ma czterokanciaste, gładkie, zielone lub czerwonawo nabiegłe. Czasem mogą być opatrzone czterema listewkami korkowymi. Liście są eliptyczne, o drobno piłkowanym brzegu, długości od 3 do 10 cm. Kwiaty niepozorne, zielonkawe i czterokrotne. Owocem jest charakterystyczna, czterokomorowa torebka o różowoczerwonej barwie z ukrytymi wewnątrz białymi nasionami w całości okrytymi pomarańczową osnówką.

Kwiaty trzmieliny pospolitej

E.M.

Wskazówki hodowlane

Obydwie trzmieliny spotykane są czasem w parkach, a najczęściej w lasach dostosowanych do potrzeb rekreacji. W uprawie są łatwe, ale należy pamiętać, że są to rośliny trujące. Za śmiertelną dla człowieka uważa się dawkę około 35 owoców. Ozdobne są przede wszystkim owoce, utrzymujące się na gałązkach jeszcze po opadnięciu liści. Jesienią liście krzewów trzmieliny brodawkowatej przebarwiają się na kolory od bladożółtego do fioletowego, a trzmieliny pospolitej – na kolor czerwonawy.

W uprawie bywa czasami spotykana trzmielina pospolita. Przycinając odrośla, można ją formować w postaci niewielkiego drzewka. Obydwa gatunki wymagają gleb co najmniej średnio żyznych, obojętnych lub zasadowych. Trzmielina brodawkowata lubi gleby przewiewne, świeże lub suche. Trzmielina pospolita może rosnąć na glebach wilgotnych, a nawet mokrych.

Owoce trzmieliny pospolitej

P.F.

Kwitnący u schyłku zimy krzew wawrzynka wilczełyko

Shutterstock/ Bildagentur Zoonar GmbH

Wawrzynek wilczełyko (Daphne mezereum L.)

Łacińska nazwa gatunkowa wawrzynka, Daphne, pochodzi z języka greckiego i oznacza laur, wawrzyn. W greckiej mitologii Daphne to nimfa, ulubienica Artemidy, a jednocześnie przedmiot pożądliwej miłości Apollina. Chcąc uciec od natręta, uprosiła swego ojca Penejosa, by zamienił ją w drzewo. Nimfa Daphne jest w kulturze symbolem dziewictwa i niedostępnej miłości.

Ten niezbyt wysoki krzew, dorastający do metra wysokości, mimo swej powszechności objęty jest w Polsce ochroną częściową, ale do 2014 r. był pod ochroną ścisłą. Potrafi zakwitnąć już w lutym, tuż po leszczynie, choć zazwyczaj w marcu obsypuje się obficie różowym kwiatem, rozsiewającym silny zapach, wyczuwalny z dużej odległości, a przypominający nieco woń hiacyntów. Krzew jest miododajny, licznie więc odwiedzają go pszczoły.

Wawrzynek może być trujący dla dużych zwierząt, dlatego w Hiszpanii jest nazywany matacabras, czyli zabójca kóz. Co ciekawe, nie szkodzi on owadom i ptakom, nektar chętnie zbierają pszczoły i muchówki, które zapylają kwiaty.

W Polsce występuje w Puszczy Sandomierskiej wawrzynek główkowy (Daphne cneorum L.). To niewielki, dorastający do 50 cm krzew, który tworzy w czasie kwitnienia różowe kobierce. Hodowlane odmiany świetnie nadają się na rabaty i – co ważne – nie są szkodliwe dla ludzi. Obydwa gatunki do 2014 r. znajdowały się pod ścisłą ochroną. Obecnie tylko wawrzynek główkowy chroniony jest najwyższym reżimem, wilczełyko zaś pozostaje pod ochroną częściową.

Ma jednak wawrzynek również właściwości lecznicze, wykorzystywane np. w leczeniu chorób skóry, zwłaszcza egzem i różnych wysypek. W medycynie ludowej był dawniej używany jako lek przeciwreumatyczny w formie maści do nacierania.

Najładniejszy jest w okresie kwitnienia, gdy różowe kwiaty „oblepiają” bezlistne jeszcze gałązki. Liście pojawiają się w trakcie przekwitania, a ponownie swym wyglądem przykuwa uwagę dopiero w sierpniu po dojrzeniu czerwonokarminowych nasion. Sympatycznie brzmiąca nazwa, wawrzynek, nasuwa skojarzenia z rośliną przyprawową. Tymczasem drugi człon nazwy, wilczełyko, ma już bardzo ostrzegawczy charakter.

Słowo wawrzyn (wawrzynek) jest dość powszechnie używane w naszym języku – najczęściej bywa kojarzone z formą nagrody honorowej. U starożytnych Greków liście wawrzynu śródziemnomorskiego, zwanego też laurem, służyły do wicia wieńców, którymi ozdabiano głowy zwycięzców igrzysk. Do starożytnej symboliki sięgnięto w czasie Igrzysk Olimpijskich w Atenach w 2004 roku, kiedy to mistrzowie poszczególnych konkurencji, oprócz złotego medalu, otrzymywali właśnie laurowy wieniec. Z czasem przyjęło się nagradzanie laurami zwycięzców rywalizacji w pozasportowych dziedzinach, co dało początek słowu laureat. W Polsce poetom i pisarzom przyznawane są na przykład: Śląski Wawrzyn Literacki, Lubuski Wawrzyn Literacki i Wawrzyn Literacki Warmiii Mazur. Z kolei kapituła Programu Mistrz Mowy Polskiej przyznaje od 2001 roku Wawrzyn Mowy Polskiej, który do tej pory otrzymało zaledwie 10 osób, niekwestionowanych autorytetów w dziedzinie języka polskiego.

Wawrzynek główkowy

B.P.

Od wawrzynu pochodzi też piękne imię Wawrzyniec (w staropolskim języku Laurenty, Laurencjusz). Żeńska forma tego imienia – Laurencja – brzmi szczególnie dostojnie. Ciekawostką są Wawrzynki Słupeckie, święto miasta Słupca, obchodzone od 1990 roku, a rozpoczynające się 10 sierpnia, czyli w dniu patrona tamtejszej parafii św. Wawrzyńca. Święty ten jest również patronem piekarzy, bibliotekarzy, przewodników górskich i ratowników GOPR.

W polskiej kuchni od dawna jako przyprawa przyjęły się liście laurowe. Zdecydowanie jednak odradzamy stosowanie w roli przyprawy liści wawrzynka wilczełyko, nasz rodzimy gatunek jest bowiem trujący!

Uwaga!

Cała roślina jest dla człowieka trująca. Zwłaszcza owoce i liście zawierają silnie trujące substancje: dafninę i mezerinę, działające bezpośrednio na serce. Literatura fachowa podaje, że dawka 10 dojrzałych owoców może być śmiertelna dla osoby dorosłej, dla dziecka zaś zagrożeniem jest zjedzenie nawet 1–2 owoców. Zatarcie oka może wywołać okresową ślepotę. Dlatego od wawrzynka lepiej trzymać się z daleka, sam bowiem dotyk rośliny wywołuje nieprzyjemne pieczenie i pęcherze na skórze. Tę właściwość wykorzystywali niegdyś żebracy, którzy dla wywołania litości i uzyskania wyższych datków nacierali swe ciało korą wawrzynka. W razie kontaktu z krzewem należy skórę dokładnie umyć, a do jego pielęgnacji używać rękawiczek.

Okiem botanika

Wawrzynek wilczełyko występuje w całym kraju, choć w niektórych regionach jest rzadki i ma tylko pojedyncze stanowiska. Częstszy jest w górach, gdzie spotykamy go aż po piętro subalpejskie. Rośnie w żyznych lasach liściastych na podłożu obojętnym i zasadowym, głównie w grądach i buczynach. W Bieszczadach występuje po najwyższe szczyty, przeważnie wśród ziołorośli i trawiastych połonin.

Jest niskim krzewem nieprzekraczającym zwykle metra wysokości. Maksymalnie dorasta do 1,5 m. Stosunkowo grube pędy mają dwa rodzaje pąków: wegetatywne i kwiatowe. Liście pojawiają się dopiero w trakcie kwitnienia krzewu – są wąskie, cienkie, szarawozielone i całobrzegie, skupione skrętolegle w górnej części pędów.

Kwiaty są czterokrotne, różowoczerwone i bardzo wonne. Pojawiają się bardzo wcześnie, jeszcze przed rozwojem liści i pozostają na krzewie od lutego do kwietnia. Zdarza się, że wawrzynek zakwita już w styczniu, a w czasie ciepłej jesieni – w listopadzie lub grudniu, nawet w wyższych położeniach górskich. Owocami są kuliste, szkarłatnoczerwone, mięsiste pestkowce. Dojrzewają w czerwcu i lipcu.

Wawrzynek wilczełyko rosnący nietypowo na skraju lasu

E.M.

Wskazówki hodowlane

Wawrzynek wilczełyko, ze względu na dekoracyjne i pachnące kwiaty, od dawna jest uprawiany jako roślina ozdobna. Ozdobą są również owoce, jednak pamiętajmy, że mają one dla ludzi właściwości trujące. Jeśli krzew rośnie w ogrodach, w których bawią się dzieci, lepiej usunąć zawiązki jego kwiatów po przekwitnięciu. W uprawie wymaga gleby żyznej, wapiennej i lekko wilgotnej. Wrażliwy jest na suszę, ale w pełni odporny na mrozy. Najlepiej rośnie w miejscu osłoniętym, półcienistym lub nawet cienistym, pod drzewami liściastymi. Doskonale się czuje w ogrodach leśnych i dużych alpinariach, gdzie ma warunki podobne do naturalnych. Rośnie bardzo powoli i dlatego nadaje się nawet do małych ogrodów. Źle toleruje przycinanie pędów. Nie lubi również przesadzania. Warto o tym pamiętać, gdy pojawia się pokusa przeniesienia go ze stanowiska naturalnego. Sadzić należy wyłącznie rośliny wyhodowane w szkółkach.

W sprzedaży ogrodniczej dostępne są różne odmiany wawrzynka, o jasnozielonych liściach oraz białych, pojedynczych kwiatach i żółtych owocach lub też kombinacje o kwiatach w tonacjach od jasnoróżowej do jasnofioletowej. Rozmnaża się go przez wysiew nasion. W uprawie raz do roku należy zasilić krzewy nawozem wieloskładnikowym, warto też jesienią rozłożyć wokół nich warstwę dobrze rozłożonego obornika lub kompostu.

Wawrzynek wilczełyko powinien być sadzony na widocznym miejscu, gdyż jeszcze zimą może cieszyć nasze oczy pełnią kwiatów. Świetnie prezentuje się w sąsiedztwie ciemierników, które również wcześnie zakwitają i mają podobne wymagania siedliskowe.

Kwiaty wawrzynka wilczełyko

Shutterstock/ Tomas Hilger

Owoce wawrzynka wilczełyko

P.F.

Krzew żarnowca miotlastego

P.F.

Żarnowiec miotlasty (Cytisus scoparius L.)

W Polsce żarnowiec miotlasty dał nazwę co najmniej trzem miejscowościom. Pierwsza to Żarnowiec znany z projektu elektrowni atomowej (woj. pomorskie, pow. pucki). Koło Krosna leży Żarnowiec, w którym mieszkała Maria Konopnicka; obecnie mieści się tam muzeum poświęcone poetce. Trzeci Żarnowiec znajduje się nad Pilicą (woj. śląskie) – do 1869 r. był nawet miastem.

W tradycji ludowej spotkać się można z różnymi nazwami żarnowca: czerciniec, karniak, szczodrzeniec, szczodrzenica miotłowa, zajęczy groch, sarnina. W języku staropolskim słowo żarnowiec oznaczało kamień do żaren, który mógł dać nazwę zarówno miejscowościom, jak i samemu krzewowi.

Pokrój pędów żarnowca najlepiej oddaje drugi człon nazwy – miotlasty. Młode gałązki mają postać rózg i często bywają niszczone w okresie „mikołajkowym”. Ceniony jest przez pszczelarzy jako roślina miododajna. Spełnia też istotną rolę biocenotyczną, wzbogacając ubogie siedliska leśne i grunty porolne. Bardzo cenny jako składnik poszycia borów na ubogich siedliskach. Chętnie bywa zjadany przez sarny, stąd jego ludowa nazwa – sarnina. Wysiewany z przeznaczeniem na karmę dla zwierzyny.

Od lat żarnowiec wykorzystywany jest jako roślina lecznicza; zawarty w zielu żarnowca alkaloid sparteina znajduje zastosowanie przy produkcji leków skutecznych przy arytmii serca, migotaniu przedsionków, częstoskurczach i zaburzeniach krążenia obwodowego, w przypadłościach ginekologicznych. Obniża wrażliwość nerwową, spowalnia oddech i działa moczopędnie. Do celów przemysłowych zbiera się dojrzałe części pędów szczytowych, zwykle do 25 cm długości. Zbiór przeprowadza się w październiku. Dla celów farmaceutycznych surowcem jest ziele żarnowca, zbierane w postaci kwitnących części pędów – wówczas zawierają najwięcej skoparozydu i amin aromatycznych.

Choć należy do roślin lekko trujących i nie wolno spożywać go w większych ilościach, żarnowiec bywał wykorzystywany w kuchni. Pączki kwiatowe marynowano jak kapary, młode zaś, zielone jeszcze pędy używano jako zaprawkę do piwa, nadającą mu gorzki smak. Prażone nasiona były substytutem kawy.

Ceniony jest jako roślina ozdobna; często sadzony w większych ogrodach, gdzie pokazuje pełnię swych uroków. Nadaje się do stabilizacji wydm. Dawniej z gałązek żarnowca sporządzano miotły.

Zwraca uwagę niesamowite przystosowanie tego krzewu do zmian w otoczeniu. Żyjąc w symbiozie z bakteriami korzennymi, potrafi sobie zapewnić niezbędny mu azot bez względu na występowanie tego pierwiastka w glebie. Dzięki temu porasta gleby suche i ubogie w składniki pokarmowe.

Bardzo ciekawa legenda związana jest z wsią Żarnowiec na Pomorzu. Mówi ona, że książę Sambor, polujący w Puszczy Darżlubskiej, zgubił drogę i gdy był już u kresu sił, zobaczył sarnę, która poprowadziła go do najbliższych zabudowań, ratując mu w ten sposób życie. Gościnność wieśniaków skłoniła księcia do hojnych darów i nadania wsi nazwy Sarnowiec, z czasem zmienionej na Żarnowiec. Pamiątką tego zdarzenia ma być herb Żarnowca, w którym znajduje się sarna niosąca pęk kluczy.

Żarnowiec miotlasty w Wąwozie Chłapowskim

P.F.

Edward Marszałek

Żarnowiec

Nikt już nie wie czemu sarniną

zwany i zajęczym grochem

szczodrze obdarzony kwiatem

szczodrzeniec

naśladuje słońce

w oczy świeci na przydrożu

sarnom pyski pozamyka i zającom.

I żarni się złotem

wdzięczy się do piachów

słoneczny krzew co go strach obleciał

że nie zdąży okwitnąć

ze strachu.

Lasom żółtą przepaskę

wiesza na biodrach

wyczarowuje miotły

dla wszystkich czarownic

na wielkie porządki

na czorta pędzenie.

Starym miotłom przygada

na wrzody czyraki i bąble

panaceum podpowie

i gdy czerwiec się rozhula po świecie

żar nowy roznieci

żarnowiec.

Okiem botanika

Żarnowiec miotlasty osiąga w Polsce wschodnią granicę zasięgu, ze względu jednak na to, że często był wprowadzany sztucznie jako roślina zgryzowa dla zwierząt leśnych, występuje prawie w całym kraju. Rzadszy jest na północnym wschodzie. W górach spotykamy go do regla dolnego. Najlepsze dla siebie warunki znajduje w Polsce zachodniej, na terenach o łagodniejszym klimacie, gdzie osiąga większe rozmiary. Rośnie na glebach piaszczystych i średnio żyznych – na wrzosowiskach, w borach sosnowych. Masowo pojawia się zwłaszcza w miejscach słonecznych, suchych i piaszczystych.

Żarnowiec należy do nielicznych w naszej florze krzewiastych roślin z rodziny bobowatych, dawniej nazywanej motylkowatymi. Jest krzewem przekraczającym w sprzyjających warunkach nawet wysokość 2 m. Pędy ma wzniesione, ciemnozielone, pięciokanciaste; uschnięte – czernieją. Liście są drobne, w górnej części pędów pojedyncze, w dolnej trójlistkowe. Kwiaty mają budowę grzbiecistą i są typowe dla roślin motylkowych. Osiągają długość do 2 cm, mają barwę złocistożółtą i są umiejscowione w górnej części zeszłorocznych pędów. Cechą kwiatu jest jeden z płatków przyjmujący postać postawionego żagla. Kwitnie w maju i czerwcu. Owocem jest silnie spłaszczony, ciemny strąk.

Wskazówki hodowlane

Żarnowiec miotlasty jest charakterystycznym elementem krajobrazu okrajków lub zarastających piaszczystych ugorów i pastwisk. Ze względu na oryginalny pokrój i żółte kwiaty znajduje zastosowanie w ogrodnictwie. Lubi gleby piaszczyste, ubogie, suche i kwaśne, nadaje się więc szczególnie do ogródków wrzosowych. Nie toleruje gleb zasadowych i zasolonych. Źle się czuje również na glebach zbyt żyznych, bo rośnie wtedy nazbyt wybujale i traci ładny pokrój. Idealne dla siebie warunki znajduje w Polsce zachodniej i na Pomorzu. Lubi łagodny, oceaniczny klimat. Cierpi podczas mroźnych zim, dlatego często przemarza w Polsce wschodniej. Po uschnięciu starych osobników pojawiają się kolejne, młode, które już w następnym roku obficie kwitną. Nadaje się na stanowiska słoneczne lub tylko nieznacznie ocienione. Jest krzewem krótkowiecznym i słabo znosi przesadzanie. Najlepiej go rozmnażać z nasion. Żarnowiec zaliczany jest do jednego rodzaju Cytisus razem ze szczodrzeńcami i szczodrzykiem. W Polsce w borach sosnowych, w świetlistych lasach mieszanych oraz w kserotermicznych zaroślach rozpowszechniony jest szczodrzeniec ruski. Szczodrzeńce można również spotkać w uprawie w ogrodach botanicznych. Śmiało można je jednak polecić do przydomowych ogrodów wrzosowych lub skalniaków z gatunkami roślin ciepłolubnych.

Kwiaty żarnowca

E.M.

W gąszczu pędów żarnowca

E.M.

Strąki żarnowca miotlastego

E.M.

Pąki kwiatowe głogu

E.M.

Zamiast zakończenia

Edward Marszałek

Czas nam krzewić polskie krzewy

(świętokradczo za Adamem Mickiewiczem)

Krzewie słowiański, ty jesteś jak człowiek,

Co nie mając głosu, nic innym nie powie,

O czym myśli, co go boli, co czuje,

Gdy polska ręka z Ojczyzny go ruguje.

A przecież w naszym kraju tyś jest jak słońce,

Zarówno nad Wisłą, jak i Wisłokiem wschodzące.

Ile w tobie ciepła i życia, ten tylko doceni,

Kto się grzał w twoim blasku, schował w twoim cieniu.

Jak nasz Wieszcz Narodowy, któren właśnie z lasów

Natchnienie brał garściami już onego czasu.

Otóż Adam Mickiewicz, długo bywszy w puszczy,

Jej ostępy poznawszy, rzecz ową wyłuszczył,

Opiewając:

Shutterstock/ Sciasetti Alfio

Shutterstock/ Mariyana M

„ …Czeremchy oplatane dzikich chmielów wieńcem,

Jarzębiny ze świeżym pasterskim rumieńcem,

Leszczyna, jak menada z zielonemi berły,

Ubranemi, jak w grona, w orzechowe perły;

A niżej dziatwa leśna: głóg w objęciu kalin,

Ożyna czarne usta tuląca do malin.

Drzewa i krzewy liśćmi wzięły się za ręce

Jak do tańca stające panny i młodzieńce…”.

Dwa wieki minęły od owego czasu,

Dziś wieszcze rzadziej zachodzą do lasu.

Boją się komarów, w lesie ponoć kleszcze.

Wolą dziś w ogródku siedzieć nasze wieszcze

Shutterstock/ Dionisvera

Shutterstock/ Madlen

I patrzeć, jak te grządki, co Zosię pamiętają,

Bezwstydnym obcym zielskiem szybko porastają.

Już nie świerzop i gryka, i nie gruszy pędy,

Cichej dzięcieliny, co pała, ale pełno wszędy

Czeremchy, co ją z USA do kraju przywiało,

Tawuły, irgi, kolwicji i katalpy okazałej.

A pośród nich jałowiec, ale taki chiński,

Niżej płoży się jego kuzyn wirginijski.

Tam glediczia zwisła, a tu perukowiec.

Ciasno śród cyprysików ma sumak octowiec.

O przetrwanie śród gąszczu walczy włoska thuja,

Na której Telimena w zadumie się buja

I zafrasowana załamuje ręce:

„Gdzie podziały się leśne »panny i młodzieńce«?”.

Natenczas Tadzio nadszedł na scenerię ową

I usłyszawszy kobiecą tę skargę krzewową,

Przypomniawszy sobie, że przecież mrowiska

Najchętniej mrówki robią w rodzimych krzaczyskach,

Rzekł: „Telimeno, małom do tej pory

Dbał o rodzimość naszej leśnej flory.

Ale klnę się na Sopliców ów kleynot rodowy,

Żem przywrócić krzom polskim ich miejsce gotowy.

Każę zaraz wśród ludu – przestań się już srożyć –

Edukacyi leśnej obowiązek wdrożyć

I wyhodować kalin, bzów i tarnin bez liku.

Zatrudnimy do tego tysiące leśników,

Bo przecież sprawa taka więcej znaczy,

niż się bujać w zadumie jako pani raczysz.

Niech kwitnące leszczyny, tarniny i głogi,

Wnosząc barwę w krajobraz, siejąc zapach błogi,

Dają pożytek pszczołom oraz ziarno ptakom.

Daleko do polskich krzewów orientalnym iglakom.

I zakrzaczyć można by ojczyste przydroża.

Niska zieleń wiatr zgasi i powstrzyma pożar,

A młodzieńca, co bryczką nadmiernie szarżuje,

Lepiej niźli twarde drzewo wyamortyzuje,

Dając mu czas na zadumę nad swoim żywotem,

nim się go pozbędzie za następnym płotem”.

Dalej mówił Tadeusz mocno uniesiony,

By wrócić krze nasze na ojczyzny łono,

nie drogą układów, nie przez znajomości,

Lecz dlatego, że nasze, a nie cudzie, goście.

Polski krzew w polskim lesie, ważny samym sobą,

I ptaków jest pokarmem, i gaju ozdobą.

Shutterstock/ Diana Mower

Shutterstock/ Oksana 2010

Wierzących i wątpiących powinien ucieszyć:

Pod polskim krzewem, to i nie grzech zgrzeszyć.

A zaś Wieszcz, takim oto widokiem natchniony,

Zapewne musiałby uderzyć w te tony:

„Drzewa i krzewy liśćmi wzięły się za ręce,

Jak do tańca stające panny i młodzieńce,

I kruszyna z tarniną rozpoczęły swój balet,

Zatrzmieliły trzmieliny w kalinowe korale,

Zabzyczały bzy leśne pod leszczyny krzakiem,

Zapląsały jałowce i kłokoczka z szakłakiem.

A śród tych krzów rodzimych, ukwieconych w maju,

Pod brzozowym gajem, nad brzegiem ruczaju

Przechadzał się Tadeusz rad tym nowym modom

I zapisał w kajecie: »Mądry Polak przed szkodą«”.

Owoce kaliny koralowej

Shutterstock/ Anastasia Malinich